I BCOM 1.3 ಸುದಾಮಪುರಿಯ ಕಸ್ತೂರ್ --- ಡಾ ಎಚ್.ಎಸ್ ಅನುಪಮಾ

ಪಾಠದ ಸಾರಾಂಶ:

"ಸುದಾಮಪುರಿಯ ಕಸ್ತೂರ್" ಎಂಬ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಲೇಖಕಿ ಡಾ. ಎಚ್. ಎಸ್. ಅನುಪಮಾ ಅವರು ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಜೀವನವನ್ನು ಅವರದೇ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಕಥನದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ತಮ್ಮ ಬಾಲ್ಯದ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ತಾವು ಗುಜರಾತಿನ ಪೋರಬಂದರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ತಂದೆ ಗೋಪಾಲದಾಸ್ ಮಕನ್‌ಜಿ ಕಪಾಡಿಯಾ ಅವರು ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಪೋರಬಂದರದ ಮೇಯರ್ ಕೂಡ ಆಗಿದ್ದರು. ತಾಯಿ ವ್ರಜ್ ಕುಂವರ ಬಾ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಪಾಲಿಸುವ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿದ್ದರು.

ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗುಜರಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಪರಿಚಿತರ ಮುಂದೆ ಮಾತನಾಡಲು ಹಿಂಜರಿಯುವುದು, ಮನೆಯೊಳಗಿನ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಅವರ ಜೀವನದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಕೂಡ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾಚಿಕೆ ಸ್ವಭಾವದವರಾಗಿದ್ದು, ಹೆಚ್ಚು ಓದು ಬರಹ ಕಲಿಯುವ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿರಲಿಲ್ಲ.

ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ತಮ್ಮ ಊರಾದ ಪೋರಬಂದರದ ಪ್ರಕೃತಿ, ಸಮುದ್ರತೀರ, ಬಂದರು, ವ್ಯಾಪಾರ, ಮಳೆನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ, ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಜನರ ಜೀವನಶೈಲಿ ಕುರಿತು ಸುಂದರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಎರಡೂ ಮಳೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಜನರು ಮಳೆಯನ್ನು ದೇವರ ಕೃಪೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಳೆಗಾಗಿ ವಿವಿಧ ಪೂಜೆಗಳು, ವ್ರತಗಳು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಅವರು ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಹಾಗೂ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಜೀವನದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ತವರು ಮನೆಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ, ಬಾಲ್ಯದ ಆಟಗಳು, ಸಮುದ್ರದ ನೆನಪುಗಳು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಸೌಹಾರ್ದತೆ ಅವರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮುಂದೆ ಕರಮಚಂದ ಗಾಂಧಿ (ಕಾಬಾ ಗಾಂಧಿ) ಅವರ ಕುಟುಂಬ, ಪುತಳಿಬಾಯಿ ಅವರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನ ಹಾಗೂ ಮೋಹನದಾಸ್ ಕರಮಚಂದ ಗಾಂಧಿ (ನಂತರದ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ) ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನೂ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬಗಳ ನಡುವೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ವಿವಾಹಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ತಮ್ಮನ್ನು ಕೇವಲ "ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಪತ್ನಿ" ಎಂದು ಮಾತ್ರ ನೋಡಬಾರದು; ಸರಳ ಹುಡುಗಿಯಿಂದ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಸಮಾಜಸೇವಕಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ತಮ್ಮ ಜೀವನಯಾನವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ.

   ಈ ಪಾಠವು ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಬಾಲ್ಯ, ಕುಟುಂಬ, ಸಂಸ್ಕಾರ, ಪೋರಬಂದರದ ಸಾಮಾಜಿಕ–ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಹಾಗೂ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ರೂಪುಗೊಂಡ ಬಗೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ತವರು ಮನೆಯ ಮಮತೆ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳು, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸರಳ ಜೀವನವೇ ಮಹತ್ತರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಪಾಠ ಮನದಟ್ಟಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಂಭಾವ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು:

೧. ಗುಜರಾತಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಸಂಪ್ರದಾಯವೇನು?

ಗುಜರಾತಿನ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಪರಿಚಿತರನ್ನು ಕಂಡರೆ **ಮುಖಕ್ಕೆ ಸೆರಗನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು**, ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಲು ಹಿಂಜರಿಯುವುದು ಅವರ ರೂಢಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಮನೆ ಕೆಲಸ, ಅಡುಗೆ, ಕಸೂತಿ, ಪೂಜೆ, ವ್ರತ-ಉಪವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುವ ಅವಕಾಶ ಕಡಿಮೆ ಇತ್ತು. ವಿನಯ, ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ನಿಷ್ಠೆಯೇ ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿತ್ತು

೨. ಪೋರಬಂದರಿನ ಬಗ್ಗೆ ಕಸ್ತೂರ್ ಬಾ ಹೇಳುವುದೇನು?

 ಉತ್ತರ :ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅವರು **ಪೋರಬಂದರ**ವನ್ನು ಸುಂದರ ಸಮುದ್ರ ತೀರದ ನಗರವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರು ನಗರವಾಗಿದ್ದು, ಅರಬ್ ದೇಶಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ದೀಪಸ್ತಂಭ, ದೇವಾಲಯಗಳು, ಸಮುದ್ರ, ಗುಡ್ಡಗಳು ಮತ್ತು ಹಡಗುಗಳು ಇದ್ದವು. ಮಳೆನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಜನರಲ್ಲಿ ರೂಢಿಯಾಗಿತ್ತು. ಕೃಷ್ಣಭಕ್ತಿ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾದ ಸಮೃದ್ಧ ಊರು ಪೋರಬಂದರ ಎಂದು ಅವರು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ

೩. ಸುದಾಮಪುರಿ ಎಂದು ಹೆಸರು ಬರಲು ಕಾರಣವೇನು?

ಉತ್ತರ: ಪೋರಬಂದರವನ್ನು **ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಬಾಲ್ಯದ ಗೆಳೆಯ ಸುದಾಮನ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ**ವೆಂದು ನಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿರುವ **ಸುದಾಮನ ದೇವಾಲಯ** ಮತ್ತು ಸುದಾಮನ ಕುರಿತಿರುವ ಜನರ ಭಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಪೋರಬಂದರಕ್ಕೆ **"ಸುದಾಮಪುರಿ"** ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ

೪. ಮಳೆ ಬರದೇ ಇದ್ದಾಗ ಪೋರಬಂದರಿನ ಜನರು ಮಾಡುವ ಆಚರಣೆಗಳೇನು?

ಉತ್ತರ: ಮಳೆ ಬರದಿದ್ದಾಗ ಪೋರಬಂದರಿನ ಜನರು ಮಳೆದೇವರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಹಲವು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಳೆದೇವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಿವನಿಗೆ ಖಾರದ ಪುಡಿ ಹಚ್ಚುವುದು, ಮಳೆದೇವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಮುಳ್ಳಿನ ಗಿಡದಲ್ಲಿ ಇಡುವುದು, ಸಮುದ್ರದೇವರಿಗೆ ಕಲ್ಲು ಹೊಡೆಯುವುದು, ಕಪ್ಪೆಯನ್ನು ಊರಿನಲ್ಲಿ ನೇತುಹಾಕುವುದು, ದೇವರ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಬಳಿ ಹಾವು-ಚೇಳು ಬಿಡುವುದು ಹಾಗೂ ಪುರೋಹಿತರ ಮನೆಯ ಮುಂದೆ ಕಲ್ಲು ರಾಶಿ ಹಾಕುವುದು ಮುಂತಾದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಳೆ ದೇವರ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು

೫. ಕಸ್ತೂರ್ ಬಾ ಅವರು ಓದು-ಬರಹ ಕಲಿತದ್ದು ಹೇಗೆ?

ಉತ್ತರ: ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುಜರಾತಿನ ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುವ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಮನೆಕೆಲಸ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅವರಿಗೆ ಓದು-ಬರಹ ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು.

ಮದುವೆಯಾದ ನಂತರ ಅವರ ಗಂಡ **ಮೋಹನದಾಸ್ ಕರಮಚಂದ ಗಾಂಧಿ** ಅವರಿಗೆ ಓದು-ಬರಹದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಕಲಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರ ಮಕ್ಕಳೂ ಸಹ ಓದಲು ಮತ್ತು ಬರೆಯಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದರು. ಅವರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಗುಜರಾತಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಓದಲು ಮತ್ತು ಬರೆಯಲು ಕಲಿತರು. ಆದರೆ ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಅವರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.

ಹೀಗಾಗಿ, ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅವರು ತಮ್ಮ **ಗಂಡ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಜೀವನದ ನಂತರದ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಗುಜರಾತಿ ಓದು-ಬರಹವನ್ನು ಕಲಿತರು**. ಇದು ಕಲಿಯುವ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದೃಢಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.

೬. ತಮ್ಮ ಬಾಳಿನ ಪ್ರಯಾಣದ ಕುರಿತು ಕಸ್ತೂರ್ ಬಾ ಹೇಳುವುದೇನು?

ಉತ್ತರ :ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಪಯಣವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯ, ನಾಚಿಕೆ ಸ್ವಭಾವದ, ಕಡಿಮೆ ಓದಿದ ಮನೆಯ ಹುಡುಗಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಜೀವನ ಸಂಗಾತಿಯಾದ ನಂತರ ಅವರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತರ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದವು.

     ಒಮ್ಮೆ ಮನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಗೋಡೆಗಳೊಳಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದ ಅವರು, ನಂತರ ದೇಶದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ, ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಜನಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಜೈಲು ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಮೊದಲು ಯಾರ ಮುಂದೆ ಮಾತನಾಡಲು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು, ಮುಂದೆ ಪತ್ರಕರ್ತರು, ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಮಾತನಾಡುವ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬೆಳೆದರು. ದೇಶ-ವಿದೇಶಗಳನ್ನು ಸಂಚರಿಸಿ ಸಮಾಜಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು.

ತಮ್ಮ ಈ ಜೀವನಯಾನವನ್ನು ಕಸ್ತೂರ್ ಬಾ **ಗಂಗೋತ್ರಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿ ಸಾವಿರಾರು ಮೈಲು ಹರಿದು ಸಮುದ್ರ ಸೇರುವ ಗಂಗಾನದಿಯ ಪಯಣಕ್ಕೆ** ಹೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಹುಡುಗಿಯಿಂದ ದೇಶಸೇವಕಿ ಮತ್ತು ಜನನಾಯಕಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದ ತಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಈ ಪಯಣವೇ ಅವರ ಜೀವನದ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾ

೭. ಸಾವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಕಸ್ತೂರ್ ಬಾ ಅವರ ವಿಚಾರಗಳೇನು?

ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, **ಸಾವು ಎಂದರೆ ದೇಹದ ಅಂತ್ಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಜನರ ನೆನಪಿನಿಂದ ಮರೆಯಾಗುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಸಾವು.** ತಮ್ಮ ತಾಯಿ ಹೇಳಿದಂತೆ, *"ಮಕ್ಕಳ ನೆನಪಿನಿಂದ ಮರೆಯಾಗುವುದೇ ಸಾವು."* ಬಾಪು (ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ) ಅವರ ಮಾತಿನಂತೆ, *"ಜನರ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವುದು ನಿಂತರೆ ಅದೇ ಸಾವು."*

ಆದ್ದರಿಂದ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಆದರ್ಶಗಳು, ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳು ಜನರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವವರೆಗೆ ಅವರು ಸತ್ತವರಲ್ಲ. ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಜೀವನ ಹಾಗೂ ಆದರ್ಶಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಜನರಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ, **ಅವರಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸಾವು ಬಂದಿಲ್ಲ; ಅವರು ಜನರ ನೆನಪುಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದಾರೆ** ಎಂದು ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾ

೮. ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅವರ ತಂದೆಯವರು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವೃತ್ತಿಯೇನು?

ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅವರ ತಂದೆ **ಗೋಪಾಲದಾಸ್ ಮಕನ್‌ಜಿ ಕಪಾಡಿಯಾ** ಅವರು ಪೋರಬಂದರದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಬೇಳೆ, ಹತ್ತಿ, ಬಟ್ಟೆ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ದವಸ-ಧಾನ್ಯಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಕೇವಲ ಪೋರಬಂದರಿಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸದೆ, ಅರಬ್ ದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕಾಕ್ಕೆ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ರಫ್ತು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಬಹಳ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿತ್ತು.

ಅವರು ವ್ಯಾಪಾರದ ಜೊತೆಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿಯೂ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದು, **ಪೋರಬಂದರದ ಮೇಯರ್** ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ಅವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯದ ಚರ್ಚೆಗಳು ಸದಾ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಹಾಗೂ ಗಣ್ಯರ ಓಡಾಟ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ದೊಡ್ಡ ಮೂರು ಮಹಡಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಕೊಠಡಿಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಇತ್ತು.

ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, **ಗೋಪಾಲದಾಸ್ ಮಕನ್‌ಜಿ ಕಪಾಡಿಯಾ ಅವರು ಯಶಸ್ವಿ ವ್ಯಾಪಾರಿ, ಸಮಾಜಮುಖಿ ವ್ಯಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಪೋರಬಂದರದ ಮೇಯರ್ ಆಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು.

೯. ಕಸ್ತೂರ್ ಬಾ ಅವರ ಬಾಲ್ಯ ಜೀವನವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿ.

ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ಗುಜರಾತಿನ **ಪೋರಬಂದರ**ದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ **ಗೋಪಾಲದಾಸ್ ಮಕನ್‌ಜಿ ಕಪಾಡಿಯಾ** ಅವರು ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಪೋರಬಂದರದ ಮೇಯರ್ ಆಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ತಾಯಿ **ವ್ರಜ್ ಕುಂವರ ಬಾ** ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಪಾಲಿಸುವ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿದ್ದರು.

ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾಚಿಕೆ ಸ್ವಭಾವದವರಾಗಿದ್ದು, ಕಡಿಮೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಪರಿಚಿತರು ಮನೆಗೆ ಬಂದರೆ ಅವರ ಮುಂದೆ ಹೋಗದೆ ಮನೆಯೊಳಗೆ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅವಕಾಶ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಓದು-ಬರಹ ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು.

ಅವರು ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಗೆಳತಿಯರೊಂದಿಗೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು, ವ್ರತಗಳು, ಪೂಜೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಕುಟುಂಬದ ಸಂಸ್ಕಾರ, ಶಿಸ್ತು ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪೋರಬಂದರದ ಪ್ರಕೃತಿ, ಸಮುದ್ರ, ಮಳೆ ಮತ್ತು ತವರು ಮನೆಯ ನೆನಪುಗಳು ಅವರ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ಸಿಹಿಯಾಗಿಸಿವೆ.

ಹೀಗೆ, **ಸರಳ, ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅವರ ಬಾಲ್ಯವೇ ಮುಂದೆ ಅವರ ಆದರ್ಶ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಲವಾದ ಅಡಿಪಾಯವಾಯಿತು.

೧೦. ಪೋರಬಂದರಿನ ಮಳೆಯ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.

ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅವರು ಪೋರಬಂದರಿನ ಮಳೆಯ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ಬಹಳ ಮನೋಜ್ಞವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪೋರಬಂದರಿನಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಧಾರಾಕಾರವಾಗಿ ಸುರಿಯುತ್ತಿತ್ತು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಎರಡು-ಮೂರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಳೆಯೇ ಬೀಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜನರು ಮಳೆನೀರಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹನಿಯನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲದಡಿ ದೊಡ್ಡ ತೊಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.

ಮಳೆ ಬರದಿದ್ದಾಗ ಮಳೆದೇವರ ಪೂಜೆ, ವ್ರತಗಳು ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಳೆ ಬಂದಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ನೆನೆದು ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಳೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಳೆದೇವರ ವೇಷ ಧರಿಸಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮನೆಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಆರತಿ ಬೆಳಗಿ ಸಿಹಿತಿಂಡಿ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಆದರೆ ಅತಿಯಾದ ಮಳೆ, ಬಿರುಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಚಂಡಮಾರುತ ಬಂದಾಗ ಜನರು ಮಳೆ ನಿಲ್ಲಲೆಂದು ವಿವಿಧ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿ, **ಪೋರಬಂದರಿನ ಜನರ ಜೀವನ ಮಳೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದ್ದು, ಮಳೆಯನ್ನು ದೇವರ ಕೃಪೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

.೧೧. ಹಾಡುಗಾರರ ಕುರಿತು ಕಸ್ತೂರ್ ಬಾ ಅವರ ನಿಲುವುಗಳೇನು?

ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಪೋರಬಂದರಿಗೆ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ಹಾಡುಗಾರರು ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಭಜನೆಗಳು, ಕೃಷ್ಣನ ಹಾಡುಗಳು, ರಾಸ್ ಲೀಲೆಯ ಗೀತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಗೀತೆಗಳನ್ನು ಹಾಡಿ ಜನರನ್ನು ರಂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೆಂಗಸರು ಅವರ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳಿ, ತಮ್ಮ ಕೈಲಾದಷ್ಟು ಹಣ, ಆಹಾರ, ಹಣ್ಣು, ತರಕಾರಿ, ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆ ಹಾಗೂ ಇತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಹಾಡುಗಾರರು ನರಸಿ ಮೆಹತಾ ಅವರ ಭಜನೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ರಾಧಾ–ಕೃಷ್ಣರ ಕುರಿತ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಹಾಡುಗಳು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ, ನಾಚಿಕೆ ಮತ್ತು ತವರು ಮನೆಯ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಮೂಡಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅವರಿಗೂ ಈ ಹಾಡುಗಳು ಬಹಳ ಇಷ್ಟವಾಗಿದ್ದವು. ಅವರು ಹಾಡುಗಾರರನ್ನು ಜನರ ಮನರಂಜನೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, **ಭಕ್ತಿ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಕಲಾವಿದರು** ಎಂದು ಗೌರವದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು.

೧೨. ತಮ್ಮ ಮದುವೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಸ್ತೂರ್ ಬಾ ಏನೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ?

ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಾಲದಲ್ಲಿ **ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯಾಗಿತ್ತು** ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹುಡುಗ–ಹುಡುಗಿಯರ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಕೇಳದೆ, ಅವರ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರೇ ಕುಟುಂಬದ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಮದುವೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅವರ ತಂದೆ **ಗೋಪಾಲದಾಸ್ ಮಕನ್‌ಜಿ ಕಪಾಡಿಯಾ** ಹಾಗೂ ಮೋಹನದಾಸ್ ಗಾಂಧಿಯವರ ತಂದೆ **ಕರಮಚಂದ ಗಾಂಧಿ (ಕಾಬಾ ಗಾಂಧಿ)** ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಬಂಧುತ್ವವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಾದ ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಮತ್ತು ಮೋಹನದಾಸ್ ಅವರ ವಿವಾಹವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು.

ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹುಡುಗ–ಹುಡುಗಿಯರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ನೋಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವರ ಗುಣಗಳಿಗಿಂತ ಕುಟುಂಬದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ, ತಮ್ಮ ಮದುವೆಯೂ ಅಂದಿನ ಸಮಾಜದ ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ನಡೆದ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

೧೩. ತನ್ನ ಮಾವ–ಅತ್ತೆಯ ಕುರಿತು ಕಸ್ತೂರ್ ಬಾ ಹೇಳುವ ವಿಚಾರಗಳೇನು?

ಕಸ್ತೂರ್ ಬಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮಾವ **ಕರಮಚಂದ ಗಾಂಧಿ ಹಾಗೂ ಅತ್ತೆ **ಪುತಳಿಬಾಯಿ** ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವದಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಬಾ ಗಾಂಧಿ ಪೋರಬಂದರದ ದಿವಾನರಾಗಿದ್ದು, ಶಿಸ್ತಿನ, ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯನಿಷ್ಠ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಉತ್ತಮ ಆಡಳಿತಗಾರರಾಗಿದ್ದರೂ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಂಡತಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಒಳ್ಳೆಯ ಗಂಡನಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಂಸ, ಮದ್ಯ ಮತ್ತು ತಂಬಾಕುಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಇರಲಿಲ್ಲ.

ಪುತಳಿಬಾಯಿ ಅತ್ಯಂತ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಸತ್ಯನಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಕರುಣಾಮಯಿ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ವ್ರತ, ಉಪವಾಸ, ಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ಭಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದು, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಶಾಕಾಹಾರವನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವೈಷ್ಣವ ಹಾಗೂ ಪ್ರಣಾಮಿ ಪಂಥದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಜೈನ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಸಾಧು–ಸಂತರಿಗೆ ಅಪಾರ ಗೌರವ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು.

ಈ ರೀತಿ, ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ತಮ್ಮ ಮಾವ–ಅತ್ತೆಯನ್ನು **ಶಿಸ್ತು, ಧಾರ್ಮಿಕತೆ, ಸತ್ಯ, ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದ ಆದರ್ಶ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೆಂದು** ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ.

೧೨. ತಮ್ಮ ಮದುವೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಸ್ತೂರ್ ಬಾ ಏನೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ? 

ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹುಡುಗ–ಹುಡುಗಿಯರ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಕೇಳದೆ, ಅವರ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರೇ ಕುಟುಂಬದ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಮದುವೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಕಸ್ತೂರ್ ಬಾ ಅವರ ತಂದೆ ಗೋಪಾಲದಾಸ್ ಮಕನ್‌ಜಿ ಕಪಾಡಿಯಾ ಹಾಗೂ ಮೋಹನದಾಸ್ ಗಾಂಧಿಯವರ ತಂದೆ ಕರಮಚಂದ ಗಾಂಧಿ (ಕಬಾ ಗಾಂಧಿ) ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಬಂಧುತ್ವವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಾದ ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಮತ್ತು ಮೋಹನದಾಸ್ ಅವರ ವಿವಾಹವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು.

ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹುಡುಗ–ಹುಡುಗಿಯರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ನೋಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವರ ಗುಣಗಳಿಗಿಂತ ಕುಟುಂಬದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ, ತಮ್ಮ ಮದುವೆಯೂ ಅಂದಿನ ಸಮಾಜದ ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ನಡೆದ ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

೧೩. ತನ್ನ ಮಾವ–ಅತ್ತೆಯ ಕುರಿತು ಕಸ್ತೂರ್ ಬಾ  ಹೇಳುವ ವಿಚಾರಗಳೇನು? 

ಕಸ್ತೂರ್ ಬಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮಾವ ಕರಮಚಂದ ಗಾಂಧಿ (ಕಬಾ ಗಾಂಧಿ) ಹಾಗೂ ಅತ್ತೆ ಪುತಳಿಬಾಯಿ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವದಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಬಾ ಗಾಂಧಿ ಪೋರಬಂದರದ ದಿವಾನರಾಗಿದ್ದು, ಶಿಸ್ತಿನ, ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯನಿಷ್ಠ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಉತ್ತಮ ಆಡಳಿತಗಾರರಾಗಿದ್ದರೂ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಂಡತಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಒಳ್ಳೆಯ ಗಂಡನಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಂಸ, ಮದ್ಯ ಮತ್ತು ತಂಬಾಕುಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಇರಲಿಲ್ಲ.

ಪುತಳಿಬಾಯಿ ಅತ್ಯಂತ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಸತ್ಯನಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಕರುಣಾಮಯಿ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ವ್ರತ, ಉಪವಾಸ, ಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ಭಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದು, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಶಾಕಾಹಾರವನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವೈಷ್ಣವ ಹಾಗೂ ಪ್ರಣಾಮಿ ಪಂಥದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಜೈನ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಸಾಧು–ಸಂತರಿಗೆ ಅಪಾರ ಗೌರವ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು.

ಈ ರೀತಿ, ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ತಮ್ಮ ಮಾವ–ಅತ್ತೆಯನ್ನು ಶಿಸ್ತು, ಧಾರ್ಮಿಕತೆ, ಸತ್ಯ, ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದ ಆದರ್ಶ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ.

೧೪. ಪ್ರಣಾಮಿ ಪಂಥ ಎಂದರೇನು?

ಪ್ರಣಾಮಿ ಪಂಥವು ಸತ್ಯ, ಅಹಿಂಸೆ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಗೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪಂಥವಾಗಿದೆ. ಈ ಪಂಥವನ್ನು ಪ್ರಾಣನಾಥಜಿ ಅವರು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದರು. ಪ್ರಣಾಮಿ ಪಂಥದ ಅನುಯಾಯಿಗಳು 'ಕುಲ್ಜಮ್ ಸ್ವರೂಪ್' ಎಂಬ ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪಂಥದಲ್ಲಿ ಜಾತಿ-ಭೇದಕ್ಕೆ ಸ್ಥಾನವಿಲ್ಲ. ರಾಧಾ–ಕೃಷ್ಣರ ಭಕ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಣಾಮಿ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೂರ್ತಿಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರ ಬದಲಾಗಿ ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ, ಭಗವದ್ಗೀತೆ, ಭಾಗವತ ಹಾಗೂ ಕುರಾನ್‌ನ ಆಯ್ದ ಉಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಅವರ ತಾಯಿ ಹಾಗೂ ಅತ್ತೆ ಪುತಳಿಬಾಯಿ ಈ ಪಂಥದ ಅನುಯಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಶಾಕಾಹಾರ, ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಪಂಥವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಮರಸ್ಯ, ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾರುವ ಪಂಥವಾಗಿದೆ.

                        ********

.

.

.