ಶ್ಮಶಾನ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ-ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕುವೆಂಪು

 

 ಬಿ.ಬಿ.ಎ ಪ್ರಥಮ ಸೆಮಿಸ್ಟರ್
 ನಾಟಕ - ಶ್ಮಶಾನ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ
ಕೃತಿಕಾರರು: ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕುವೆಂಪು 
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಹಾಗೂ ಪರೀಕ್ಷಾ ಸಿದ್ಧತೆ

೧. ನಾಟಕದ ಪರಿಚಯ (Play Introduction)

ಬೆಂಗಳೂರು ಉತ್ತರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪ್ರಥಮ ವರ್ಷದ ಬಿ.ಬಿ.ಎ. (BBA) ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕ 'ಕನ್ನಡ ಧಾರೆ'ಯ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಘಟಕದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕುವೆಂಪು ಅವರ 'ಶ್ಮಶಾನ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ' ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ನಾಟಕವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಜ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀತಿ (SEP 2024-27) ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಸೂತ್ರಗಳನ್ವಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯಾಸಕ್ತಿ, ಪುಸ್ತಕ ಓದುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಹಾಗೂ ವೈಚಾರಿಕ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ನಾಟಕವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಈ ನಾಟಕವು ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾಗಿದ್ದು, ೧೦ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪೌರಾಣಿಕ/ಪ್ರತಿಮಾತ್ಮಕ ನಾಟಕವಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಹದಿನೆಂಟನೇ ದಿನದ ಯುದ್ಧ ಮುಗಿದ ನಂತರದ ಭೀಕರ ರಣರಂಗದ ರಾತ್ರಿಯ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಈ ನಾಟಕದ ಕಥಾನಕ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧವು ವಿಜಯಿಯನ್ನಾಗಲಿ, ಪರಾಜಿತನನ್ನಾಗಲಿ ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದಿರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಇಡೀ ಮಾನವ ಕುಲವನ್ನು ಶ್ಮಶಾನದತ್ತ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾಟಕಕಾರರು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ.

೨. ಲೇಖಕರ ಪರಿಚಯ (Author Profile - Kuvempu)

ಯುಗಕವಿ, ರಸಋಷಿ ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತರಾದ ಕುಪ್ಪಳಿ ವೆಂಕಟಪ್ಪ ಪುಟ್ಟಪ್ಪ (ಕುವೆಂಪು) ಅವರು ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಕವಿ, ಕಾದಂಬರಿಕಾರ, ನಾಟಕಕಾರ ಹಾಗೂ ಚಿಂತಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ವಿವರಣೆಯ ವಿಭಾಗ ಲೇಖಕರ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮಾಹಿತಿ

ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರು & ಜನನ ಕುಪ್ಪಳಿ ವೆಂಕಟಪ್ಪ ಪುಟ್ಟಪ್ಪ (ಕುವೆಂಪು), ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೯, ೧೯೦೪ (ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲೂಕಿನ ಕುಪ್ಪಳಿ).

ಬಿರುದು & ಗೌರವಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ, ರಸಋಷಿ, ದ್ವಿತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ (ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪುರಸ್ಕೃತರು).

ಪ್ರಮುಖ ಕಾವ್ಯ & ಕಾದಂಬರಿಗಳು 'ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ' (ಮಹಾಕಾವ್ಯ), 'ಕಾನೂರು ಹೆಗ್ಗಡಿತಿ', 'ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು' (ಬೃಹತ್ ಕಾದಂಬರಿಗಳು).

ಪ್ರಮುಖ ನಾಟಕಗಳು 'ಶ್ಮಶಾನ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ', 'ರಕ್ತಸಾಕ್ಷಿ', 'ಬೆರಳ್ಗೆ ಕೊರಳ್', 'ಜಲಗಾರ', 'ಯಮನ ಸೋಲು', 'ಬರುಗಾಳಿ', 'ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಭಾಗ್ಯ'.

ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (೧೯೬೭), ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ, ಕರ್ನಾಟಕ ರತ್ನ ಗೌರವ.

೩. ನಾಟಕದ ಹಿನ್ನೆಲೆ (Play Background)

ಮಹಾಭಾರತದ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಸಂಗ್ರಾಮವು ಹದಿನೆಂಟು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕೌರವರ ನೂರು ಜನ ಸೋದರರು, ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸೈನಿಕರು, ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳು ಮಡಿದು ಬಿದ್ದಿವೆ. ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರವು ಈಗ ಶವಗಳ ರಾಶಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿ ಭೀಕರ ಶ್ಮಶಾನವಾಗಿದೆ. ಅದೇ ದಿನ ಸಾಯಂಕಾಲ ಭೀಮನಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆ ಮುರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಆತ ವೈಶಂಪಾಯನ ಸರೋವರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ರಕ್ತದ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಕತ್ತಲ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ದ್ವಾಪರ ಯುಗ ಮುಗಿದು ಕಲಿಯುಗವು ಜನ್ಮತಾಳುವ ಸಂಕ್ರಮಣ ಕಾಲ ಒದಗಿಬಂದಿದೆ. ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಸರ್ವನಾಶ ಹಾಗೂ ಮಾನವೀಯ ದುರಂತವನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.

೪. ನಾಟಕದ ಪೂರ್ಣ ಭಾವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಸಾರಾಂಶ (Plot Summary)

'ಶ್ಮಶಾನ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ' ನಾಟಕವು ೧೦ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ. ನಾಟಕದ ಸಾರಾಂಶವನ್ನು ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದು:

೧. ಯುಗಪುರುಷರ ಸಂಭಾಷಣೆ: ದ್ವಾಪರ ದೇವನು ತನ್ನ ಯುಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಈ ಭೀಕರ ವಿನಾಶವನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವ ಕಲಿದೇವನು ವಿನಾಶದ ನಡುವೆಯೇ ಹೊಸ ಯುಗದ ಪುನರ್ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಬ್ಬರ ಸಂಭಾಷಣೆಯು ಯುಗ ಪರಿವರ್ತನೆ ಹಾಗೂ ಮಾನವನ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಕನ್ನಡಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ.

೨. ದುರ್ಯೋಧನನ ಕಿಂಕರರ ಸ್ವಾಮಿನಿಷ್ಠೆ: ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಒಡೆಯನಾದ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಬರುವ ಮೂವರು ಸೈನಿಕರು/ಕಿಂಕರರು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಪರವಾಗಿ ಸೈನಿಕರು ತೋರುವ ಅಪಾರ ಸ್ವಾಮಿನಿಷ್ಠೆ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ.

೩. ಮಾತೆ ಮತ್ತು ಕಂದನ ಕರುಣಾಜನಕ ಸನ್ನಿವೇಶ: ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿ ಮಡಿದ ಸೈನಿಕನ ಪತ್ನಿ (ಮಾತೆ) ತನ್ನ ಪುಟ್ಟ ಮಗನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಗಂಡನ ಹೆಣವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ರಣರಂಗಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ಸಾವು ಎಂದರೆ ಏನೆಂದೇ ಅರಿಯದ ಪುಟ್ಟ ಮಗುವಿನ ಮುಗ್ಧ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಲಾಗದೆ ಆಕೆ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ.

೪. ಮರಳುಗಳ (ದೆವ್ವಗಳ) ವಿಡಂಬನೆ: ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎರಡು ಮರಳುಗಳು (ದೆವ್ವಗಳು) ಮಾನವನ ಅಹಂಕಾರ, ಸ್ವಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ರಾಜರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಯುದ್ಧದ ವ್ಯರ್ಥತೆಯನ್ನು ಹಾಸ್ಯ-ವಿಡಂಬನೆಯ ಮೂಲಕ ಗೇಲಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

೫. ವೃದ್ಧೆ (ತಾಯಿ) ಮತ್ತು ಸೈನಿಕರ ಶಾಪ: ಕೌರವರ ಪರವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿ ಮಡಿದ ಮಗನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಬರುವ ಮುದುಕಿ, ರಾಜರ ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ಅಮಾಯಕ ಪ್ರಜೆಗಳು ಬಲಿಯಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕೌರವ ಹಾಗೂ ಪಾಂಡವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ.

೬. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಗಾಂಧಾರಿ ಹಾಗೂ ಪಾಂಡವರ ಶೋಕ: ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ-ಗಾಂಧಾರಿ, ಭೀಷ್ಮ-ದ್ರೋಣ-ಅಭಿಮನ್ಯು-ಘಟೋತ್ಕಚರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಧರ್ಮರಾಯ, ಭೀಮ, ಅರ್ಜುನ, ದ್ರೌಪದಿ ಎಲ್ಲರೂ ರಣರಂಗಕ್ಕೆ ಬಂದು ಶೋಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ವೈಶಂಪಾಯನ ಸರೋವರ ತೀರದಲ್ಲಿ ತೊಡೆ ಮುರಿದು ಬಿದ್ದ ದುರ್ಯೋಧನನು 'ಇದು ಸುಡುಗಾಡಿನಾಕಾಂಕ್ಷೆ' ಎಂದು ಉದ್ಗರಿಸುತ್ತಾನೆ.

೭. ಕೃಷ್ಣನ ವೈಚಾರಿಕ ದರ್ಶನ: ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸಿದರೂ ದುಃಖಿಸುತ್ತಿರುವ ಧರ್ಮರಾಯನಿಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಜಗತ್ತಿನ ನಿಯಮವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ತವರನ್ನು 'ಬಕ್ಕವನ್ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಹಬ್ಬವನ್' ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುವ ಕೃಷ್ಣನು, ಯುದ್ಧದ ಅಂತಿಮ ಪರಿಣಾಮ ಶೂನ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

೫. ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯ ಆಶಯಗಳು (Core Themes)

• ಯುದ್ಧ ವಿಮುಖತೆ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ಸಂದೇಶ: ಯುದ್ಧದಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಒಳಿತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗೆದ್ದವರೂ ಸೋತಂತೆ; ಸೋತವರೂ ಶ್ಮಶಾನ ಸೇರಿದಂತೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧ ವರ್ಜಿಸುವಿಕೆಯೇ ಮಾನವಕುಲದ ಏಕೈಕ ರಕ್ಷಣೆ.

• ರಾಜರ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯರ ಬಲಿ: ರಾಜರ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಾಹ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಲಿಯಾಗುವವರು ಅಮಾಯಕ ಸೈನಿಕರು, ಅವರ ಹೆಂಡತಿ-ಮಕ್ಕಳು ಹಾಗೂ ತಂದೆ-ತಾಯಂದಿರು.

• ವಿಜಯದ ಶೂನ್ಯತೆ (Vanity of Victory): ಪಾಂಡವರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದರೂ ಅವರಿಗೆ ಲಭಿಸಿದ್ದು ನೂರು ಜನರ ಶವಗಳ ಮೇಲಿನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ. ಈ ಗೆಲುವು ಸುಡುಗಾಡಿನ ಗೆಲುವೇ ಹೊರತು ಆನಂದದ್ದಲ್ಲ.

೬. ಪಾತ್ರಗಳ ಪರಿಚಯ (Character Analysis)

ಪಾತ್ರದ ಹೆಸರು ಪಾತ್ರದ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಯುಗದ ಸೂತ್ರಧಾರ. ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವವನು. 'ಬಕ್ಕವನ್ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಹಬ್ಬವನ್' ಎಂದು ಜಗತ್ತಿನ ಕಠೋರ ಸತ್ಯವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿ.

ದುರ್ಯೋಧನ (ಕೌರವ) ತೊಡೆ ಮುರಿದು ವೈಶಂಪಾಯನ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಮಹಾ ಅಹಂಕಾರಿ ರಾಜ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ 'ಇದು ಸುಡುಗಾಡಿನಾಕಾಂಕ್ಷೆ' ಎಂದು ತನ್ನ ತಪ್ಪಿನ ಅರಿವು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ದುರಂತ ನಾಯಕ.

ಧರ್ಮರಾಯ (ಯುಧಿಷ್ಠಿರ) ಯುದ್ಧದ ಗೆಲುವಿನ ನಂತರವೂ ನೆಮ್ಮದಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಶೋಕಿಸುವ ಸತ್ಯವಂತ. ಸಹೋದರರ ಹಾಗೂ ಬಂಧುಗಳ ವಿನಾಶದಿಂದ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡುವ ಧರ್ಮಪುರುಷ.

ಭೀಮ & ಅರ್ಜುನ ಯುದ್ಧದ ಅಂತಿಮ ಫಲಿತಾಂಶ ಭಸ್ಮಲೇಪನವೆಂದು ಅರಿತು ಕಡೆಗೆ 'ಕಡೆಗೂ ಫಲಸಾಧ್ಯವೇ ಭಾರತ ಸಂಗ್ರಾಮಂ' ಎಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುವ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು.

ದ್ವಾಪರ & ಕಲಿ ದೇವ ಯುಗಾಂತ ಹಾಗೂ ಯುಗಾರಂಭದ ಸಂಕೇತಗಳು. ವಿನಾಶ ಹಾಗೂ ಪುನರ್ ಸೃಷ್ಟಿಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಚಕ್ರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ದೈವಿಕ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು.

ಮಾತೆ, ಮುದುಕಿ & ಕಂದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ತಮ್ಮ ಮನೆ-ಬೆಳಕನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುವ ಅಮಾಯಕ ಪ್ರಜಾವರ್ಗದ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಪಾತ್ರಗಳು.

೭. ಪ್ರಮುಖ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ (Glossary / Vocabulary)

ಪಠ್ಯದ ಪದ ಪದದ ಅರ್ಥ

ನಚ್ಚಿ ನಂಬಿ, ಆಶಯವಿಟ್ಟು

ಸ್ವನ / ನಿನಾದ ಶಬ್ದ, ಧ್ವನಿ, ಗಂಭೀರ ನಾದ

ಕೋದಂಡ ಬಿಲ್ಲು

ಸಿಂಜಿನಿ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆ, ಹಗ್ಗ

ಟಂಕೃತಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಮೀಟಿದಾಗ ಬರುವ ಶಬ್ದ

ರೂಕ್ಷ ದೀಧಿತಿ ಕಠಿಣವಾದ/ಭೀಕರವಾದ ಬೆಳಕು

ಸರಪಕೇತನ ದುರ್ಯೋಧನ (ಹಾವಿನ ಧ್ವಜವುಳ್ಳವನು)

ಗಾಂಡೀವ ಅರ್ಜುನನ ಧನಸ್ಸು (ಬಿಲ್ಲು)

ಪಾಂಚಜನ್ಯ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಶಂಖ

ಚರಮ ಕೊನೆಯ, ಅಂತಿಮ

ಕೈತವ ಮೋಸ, ವಂಚನೆ

ಅರ ಯಮ, ಮೃತ್ಯು

ಶೃಗಾಲ ನರಿ

ಬೈಗುಹೊತ್ತು ಸಂಜೆ ಸಮಯ, ಇಳಿಹೊತ್ತು

ಮುನ್ನೀರ್ ಸಮುದ್ರ, ಕಡಲು

ವಿಪ್ಲವ ಕ್ರಾಂತಿ, ಪ್ರಳಯ, ಬದಲಾವಣೆ

ಆಸನ್ನ ವಿಮೋಚನ ಸಾವಿಗೆ/ಮುಕ್ತಿಗೆ ಸಮೀಪಿಸಿದವನು

ಜಲಬುದ್ಬು ದ ನೀರಿನ ನೊರೆ ಗುಳ್ಳೆ (ಅಶಾಶ್ವತ)

೮. ೨ ಅಂಕದ ಮಾದರಿ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳು 

ಪ್ರಶ್ನೆ ೧: 'ಶ್ಮಶಾನ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ' ನಾಟಕವನ್ನು ರಚಿಸಿದವರು ಯಾರು ಮತ್ತು ಇದರ ಕಥಾವಸ್ತು ಏನು?

ಉತ್ತರ: ಈ ನಾಟಕವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕುವೆಂಪು ಅವರು ೧೯೩೧ರಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದರು. ಮಹಾಭಾರತದ ಹದಿನೆಂಟನೇ ದಿನದ ಯುದ್ಧ ಮುಗಿದ ನಂತರದ ಭೀಕರ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವು ಶ್ಮಶಾನವಾಗಿ ಬದಲಾದ ವಾತಾವರಣ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದ ಸರ್ವನಾಶದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ದುರಂತವೇ ಇದರ ಕಥಾವಸ್ತುವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ ೨: ದ್ವಾಪರ ದೇವನು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ದೃಶ್ಯವೇನು?

ಉತ್ತರ: ದ್ವಾಪರ ದೇವನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸೈನಿಕರು, ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಶವಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಗಾಯಗೊಂಡ ಸೈನಿಕರ ಆರ್ತನಾದ ಹಾಗೂ ವಿಜಯದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಸರ್ವನಾಶವನ್ನು ಕಂಡು ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ ೩: ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ದೆವ್ವಗಳು (ಮರಳುಗಳು) ಮಾನವ ಕುಲದ ಬಗ್ಗೆ ಏನೆಂದು ಗೇಲಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ?

ಉತ್ತರ: ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ದೆವ್ವಗಳು 'ಏನ್ ಮತ್ಸರವ್? ಏನ್ ಕಾಳಗದ ಪುಚ್ಚಿ ಈ ಕೀಳಾಮನಸಿಗೆ' ಎಂದು ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಕೊಲ್ಲುವ ಮಾನವನ ಮೂರ್ಖತನವನ್ನು ಗೇಲಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ ೪: 'ಸುಡುಗಾಡಿನಾಕಾಂಕ್ಷೆ' ಎಂದು ಯಾರು ಯಾರನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?

ಉತ್ತರ: ತೊಡೆ ಮುರಿದು ರಕ್ತದ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಹಾಗೂ ಪಾಂಡವರ ರಾಜ್ಯಾಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು 'ಸುಡುಗಾಡಿನಾಕಾಂಕ್ಷೆ' (ಶ್ಮಶಾನವನ್ನು ಆಳುವ ಹಸಿವು) ಎಂದು ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆಯಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ ೫: 'ಬಕ್ಕವನ್ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಹಬ್ಬವನ್' ಈ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥವೇನು?

ಉತ್ತರ: ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದವರು ಈ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರ ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿ (ಬಿಡುಗಡೆ) ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಸಾವು ದುಃಖವಲ್ಲ, ಬಿಡುಗಡೆಯ ಹಬ್ಬ ಎಂದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

೯. ೫ ಅಂಕದ ಮಾದರಿ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳು 

ಪ್ರಶ್ನೆ ೧: ದ್ವಾಪರ ದೇವ ಹಾಗೂ ಕಲಿದೇವನ ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಸ್ವಾರಸ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.

ಉತ್ತರ: ದ್ವಾಪರ ದೇವನು ತನ್ನ ಯುಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ರಕ್ತಪಾತ, ನರಮೇಧ ಹಾಗೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ಕಂಡು ಆಳವಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಸುಂದರ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಶ್ಮಶಾನವಾಗಿ ಬದಲಾದುದಕ್ಕೆ ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸುವ ಕಲಿದೇವನು ವಿನಾಶವೇ ಹೊಸ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮುನ್ನುಡಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಹೊಸ ಯುಗದ ಆರಂಭದ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವರಿಬ್ಬರ ಸಂಭಾಷಣೆಯು ನಿಸರ್ಗದ ವಿನಾಶ ಮತ್ತು ಪುನರ್ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸನಾತನ ಚಕ್ರವನ್ನು ಹಾಗೂ ಯಾಂತ್ರಿಕ-ಸ್ವಾರ್ಥಿ ಮನೋಭಾವದ ಆಗಮನವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ ೨: ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಮಾತೆ ಹಾಗೂ ಕಂದನ ನಡುವೆ ನಡೆಯುವ ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಕರುಣಾರಸವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿ.

ಉತ್ತರ: ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದ ಪತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಮಗನೊಂದಿಗೆ ರಣರಂಗಕ್ಕೆ ಬರುವ ತಾಯಿಯ ಸನ್ನಿವೇಶವು ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿದೆ. ಸಾವು ಎಂದರೇನೆಂದು ಅರಿಯದ ಪುಟ್ಟ ಕಂದನು 'ಅಪ್ಪ ಏಕಿಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ? ಮನೆಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೇ?' ಎಂದು ಮುಗ್ಧವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಡನ ಶವವನ್ನು ಕಂಡು ಗೋಳಾಡುವ ತಾಯಿಗೆ ಮಗುವಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಲಾಗದೆ ಕರುಳು ಹಿಂಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧವು ಕೇವಲ ರಾಜರ ನಡುವಿನ ಕಾಳಗವಲ್ಲ; ಅದು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಕುಟುಂಬಗಳ ದೀಪವನ್ನು ನಂದಿಸುವ ಮಹಾಪರಾಧ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಈ ಸನ್ನಿವೇಶ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ ೩: ದುರ್ಯೋಧನನ ಕಿಂಕರರ (ಸೈನಿಕರ) ಸ್ವಾಮಿನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ನಾಟಕವು ಹೇಗೆ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ?

ಉತ್ತರ: ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧ ಮುಗಿದು ಕತ್ತಲು ಆವರಿಸಿದ್ದರೂ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೂವರು ಸೇವಕರು/ಕಿಂಕರರು ತಮ್ಮ ಜೀವದ ಹಂಗು ತೊರೆದು ತಮ್ಮ ಒಡೆಯನನ್ನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ಕೌರವರ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ನಾಶವಾಗಿದ್ದರೂ, ತಮ್ಮ ರಾಜನಿಗೆ ಆಪತ್ತು ಬಂದಾಗ ಆತನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಓಡಾಡುವ ಅವರ ನಡೆ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಪರವಾಗಿ ಸೈನಿಕರು ತೋರುವ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಸ್ವಾಮಿನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೈನಿಕರು ತಮಗಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಒಡೆಯನ ಆಜ್ಞೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾರೆಂಬ ಸತ್ಯ ಇಲ್ಲ ಅನಾವರಣಗೊಂಡಿದೆ.

೧೦. ೧೦ ಅಂಕದ ದೀರ್ಘ ಉತ್ತರ 

ಪ್ರಶ್ನೆ: 'ಶ್ಮಶಾನ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ' ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಯುದ್ಧದ ನಿರರ್ಥಕತೆ ಹಾಗೂ ಶಾಂತಿಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಾರಿದ್ದಾರೆ? ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ.

ಉತ್ತರ (ಸುಮಾರು ೩೦೦ ಪದಗಳು):

ಪೀಠಿಕೆ: ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕುವೆಂಪು ಅವರ 'ಶ್ಮಶಾನ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ' ನಾಟಕವು ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದ ಯುದ್ಧ ವಿರೋಧಿ ಹಾಗೂ ಶಾಂತಿಪ್ರಿಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾರುವ ಮೇರು ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧವು ಯಾರನ್ನೂ ವಿಜೇತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಮಾನವ ನಾಗರಿಕತೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರೇಮದ ಸಮಾಧಿಯ ಮೇಲೆ ಶ್ಮಶಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾಟಕವು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ - ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರ ಪರಿಣಾಮಗಳು: ನಾಟಕವು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಹದಿನೆಂಟನೇ ರಾತ್ರಿಯ ಭೀಕರ ಸನ್ನಿವೇಶದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹದಿನೆಂಟು ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ ಸೈನ್ಯ, ಅಪಾರ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳು, ವೀರ ಯೋಧರು ಹೆಣವಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸಿದ ಪಾಂಡವರಿಗಾಗಲಿ, ಸೋತ ಕೌರವರಿಗಾಗಲಿ ಯಾವ ಸಂತೋಷವೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ತೊಡೆ ಮುರಿದು ಬಿದ್ದಿರುವ ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ದುರಾಸೆಯನ್ನು 'ಸುಡುಗಾಡಿನಾಕಾಂಕ್ಷೆ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಗೆದ್ದ ಧರ್ಮರಾಯ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರು ತಮಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಈ ಶವಗಳ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡುತ್ತಾರೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯರ ಕಣ್ಣೀರು ಹಾಗೂ ಕೌಟುಂಬಿಕ ದುರಂತ: ಯುದ್ಧದ ನಿಜವಾದ ಬಲಿಪಶುಗಳು ಅಮಾಯಕ ಪ್ರಜೆಗಳು. ಗಂಡನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ತಾಯಿ ತನ್ನ ಮಗುವಿನೊಂದಿಗೆ ಶವಗಳ ನಡುವೆ ಅಲೆಯುವುದು, ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ವೃದ್ಧೆ ಕೌರವ-ಪಾಂಡವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಶಾಪ ಹಾಕುವುದು, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ-ಗಾಂಧಾರಿ ಹಾಗೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಶೋಕ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ರಾಜರ ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಜೆಗಳು ತೆರುವ ತೆರೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ವೈಚಾರಿಕ ಸಂದೇಶ ಹಾಗೂ ಕೃಷ್ಣನ ದರ್ಶನ: ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಜಗತ್ತಿನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಚಕ್ರವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾ, ಸತ್ತವರು ಈ ಸಂಸಾರ ತಾಪತ್ರಯದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು 'ಬಕ್ಕವನ್ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಹಬ್ಬವನ್' ಎಂದು ಸಾರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಮಾನವನ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ನಡೆಯುವ ಮಾರಣಹೋಮವನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಟಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಮನು 'ಕಡೆಗೂ ಫಲಸಾಧ್ಯವೇ ಭಾರತ ಸಂಗ್ರಾಮಂ' ಎಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುವುದು ಯುದ್ಧದ ಕೇವಲ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ: ಹೀಗೆ ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಭವಿಷ್ಯತ್ತಿನ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಸ್ವರೂಪದ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸುತ್ತಾ, ಕರುಣೆ, ಪ್ರೀತಿ ಹಾಗೂ ಶಾಂತಿಯ ಸನ್ಮಾರ್ಗವೇ ಮಾನವಕುಲಕ್ಕೆ ಶಾಶ್ವತ ಪರಿಹಾರ ಎಂಬ ಜಾಗತಿಕ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಈ ನಾಟಕದ ಮೂಲಕ ಸಾರಿದ್ದಾರೆ.

೧೧. ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಬರೆಯುವ ವಿಧಾನ (Exam Answering Strategy)

೧. ಪೀಠಿಕೆ (Introduction): ಪ್ರತಿ ಉತ್ತರದಲ್ಲೂ ನಾಟಕದ ಹೆಸರು ('ಶ್ಮಶಾನ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ') ಹಾಗೂ ಲೇಖಕರ ಹೆಸರು (ಕುವೆಂಪು) ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಮೂದಿಸಬೇಕು.

೨. ಪಠ್ಯದ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು (Textual Quotes/Phrases): ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬರುವ 'ಸುಡುಗಾಡಿನಾಕಾಂಕ್ಷೆ', 'ಬಕ್ಕವನ್ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಹಬ್ಬವನ್', 'ಕಡೆಗೂ ಫಲಸಾಧ್ಯವೇ ಭಾರತ ಸಂಗ್ರಾಮಂ' ನಂತಹ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಬೋಲ್ಡ್ ಮಾಡಿ ಬರೆಯುವುದರಿಂದ ಗರಿಷ್ಠ ಅಂಕ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ.

೩. ಹಂತ-ಹಂತದ ವಿಂಗಡಣೆ: ೧೦ ಅಂಕದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಪೀಠಿಕೆ, ವಿಷಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ, ಪಾತ್ರಗಳ ಉದಾಹರಣೆ ಹಾಗೂ ಉಪಸಂಹಾರ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ರೂಪಿಸಬೇಕು.

೧೨. ನಾಟಕದಿಂದ ಕಲಿಯಬಹುದಾದ ಸಂದೇಶ (Moral & Key Takeaways)

• ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ದುರಾಶೆಯ ತ್ಯಾಗ: ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಅಹಂಕಾರ ಹಾಗೂ ಸ್ವಾರ್ಥವು ಇಡೀ ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಸಮಾಜವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ.

• ಶಾಂತಿ ಹಾಗೂ ಅಹಿಂಸೆಯ ಬದುಕು: ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಜಯ ಸಾಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಪ್ರೀತಿ, ಕರುಣೆ ಹಾಗೂ ಅಹಿಂಸೆಯೇ ಮಾನವತ್ವದ ಮೂಲಧರ್ಮ.

೧೩. ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕದ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳು (Textbook Questions 1 to 16)

ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕದ ಪುಟ ಸಂಖ್ಯೆ ೬೦-೬೧ ರಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿರುವ ಮೂಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಕ್ರಮಸಂಖ್ಯೆ ಬದಲಾಯಿಸದೆ ನೀಡಿರುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉತ್ತರಗಳು:

೧. ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಇಳೆಯ ಬಳಮಸಣ ಎಂದು ಕರೆಯಲು ಕಾರಣವೇನು?

ಉತ್ತರ: ಹದಿನೆಂಟು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆದ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸೈನಿಕರು, ಕೌರವರ ನೂರು ಜನ ರಾಜರು, ಆನೆ ಹಾಗೂ ಕುದುರೆಗಳು ಮಡಿದು ಹೆಣಗಳ ರಾಶಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ರಣರಂಗವೆಲ್ಲ ಶವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಇಡೀ ಭೂಮಂಡಲವೇ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸ್ಮಶಾನದಂತೆ (ಬಳಮಸಣ) ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಇಳೆಯ ಬಳಮಸಣ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.

೨. ದ್ವಾಪರ ಕಂಡ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿತ್ತು? ವಿವರಿಸಿ.

ಉತ್ತರ: ದ್ವಾಪರ ದೇವನು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ದಟ್ಟವಾದ ಕತ್ತಲೆ ಆವರಿಸಿತ್ತು. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಹೆಣಗಳ ರಾಶಿ ಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಗಾಯಗೊಂಡ ಸೈನಿಕರು ಕುಡಿಯಲು ನೀರಿಲ್ಲದೆ ನರಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಸತ್ತವರ ನೆಂಟರು ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತಾ ತಮ್ಮವರ ಶವಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರು. ತನ್ನ ಯುಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾನವ ನಾಗರಿಕತೆಯೇ ವಿನಾಶವಾಗಿ ಶ್ಮಶಾನವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ದ್ವಾಪರ ದೇವನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ದುಃಖಿಸುತ್ತಾನೆ.

೩. ದ್ವಾಪರ ದೇವ ಮತ್ತು ಕಲಿದೇವನ ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಸ್ವಾರಸ್ಯವೇನು?

ಉತ್ತರ: ದ್ವಾಪರ ದೇವನು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ರಕ್ತಪಾತ, ವಿನಾಶ ಹಾಗೂ ಮಾನವೀಯತೆಯ ನಾಶವನ್ನು ಕಂಡು ಆಳವಾಗಿ ದುಃಖಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವ ಕಲಿದೇವನು ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದಿದ್ದು, ವಿನಾಶದ ಮೇಲೆಯೇ ಹೊಸ ಯುಗದ (ಕಲಿಯುಗದ) ಪುನರ್ ಸೃಷ್ಟಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಳೆಯ ಯುಗದ ದುರಂತದ ಶೋಕ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ಯುಗದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಉತ್ಸಾಹ ಇವರ ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿನಾಶ-ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸನಾತನ ನಿಯಮವನ್ನು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

೪. ದುರ್ಯೋಧನನ ಕಿಂಕರರು ಯಾರು? ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಬರೆಯಿರಿ.

ಉತ್ತರ: ದುರ್ಯೋಧನನ ಕಿಂಕರರು ಕೌರವನ ನಂಬಿಕಸ್ಥ ಸೇವಕರು/ಸೈನಿಕರು. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಕೌರವರ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ವಿನಾಶಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ತಮ್ಮ ರಾಜನಾದ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ ಒಡೆಯನಿಗೆ ಅಪಾಯ ಬಂದಾಗ ಆತನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಪ್ರಾಣದ ಹಂಗು ತೊರೆಯುವ ಅವರ ಮಾತುಗಳು ಸೈನಿಕರ ಅಪಾರ ಸ್ವಾಮಿನಿಷ್ಠೆ ಹಾಗೂ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

೫. ಮಾತೆ ಮತ್ತು ಕಂದನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸಾವಿನ ಸ್ವರೂಪ ಹೇಗೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ: ರಣರಂಗಕ್ಕೆ ಗಂಡನ ಶವ ಹುಡುಕಲು ಬಂದ ತಾಯಿಯ ಜೊತೆಗಿರುವ ಪುಟ್ಟ ಮಗನಿಗೆ 'ಸಾವು' ಎಂದರೆ ಏನೆಂದೇ ತಿಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಗು 'ಅಪ್ಪ ಏಕಿಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ? ಮನೆಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೇ?' ಎಂದು ಮುಗ್ಧವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ತಾಯಿಗೆ ಮಗುವಿಗೆ ಸಾವಿನ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗದೆ ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಮಗುವಿನ ಮುಗ್ಧತೆ ಹಾಗೂ ತಾಯಿಯ ದುಃಖದ ಮೂಲಕ ಯುದ್ಧವು ಅಮಾಯಕ ಕುಟುಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ತರುವ ಭೀಕರ ಸಾವಿನ ಸ್ವರೂಪ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.

೬. ಮರಳುಗಳ ಮಾತಿನ ಸ್ವಾರಸ್ಯವನ್ನು ಕುರಿತು ಬರೆಯಿರಿ.

ಉತ್ತರ: ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎರಡು ಮರಳುಗಳು (ದೆವ್ವಗಳು) ಮಾನವ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ವಿಡಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಜರು ತಮ್ಮ ಅಹಂಕಾರ, ಸ್ವಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯದ ಆಸೆಗೆ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿ ಕೊಲ್ಲಿಸುವುದನ್ನು ಕಂಡು 'ಏನ್ ಮತ್ಸರವ್? ಏನ್ ಕಾಳಗದ ಪುಚ್ಚಿ ಈ ಕೀಳಾಮನಸಿಗೆ' ಎಂದು ಗೇಲಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಮಾನವನ ಮೂರ್ಖತನವನ್ನು ಹೀಯಾಳಿಸುವ ಮರಳುಗಳ ಮಾತುಗಳು ಯುದ್ಧದ ನಿರರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಹಾಸ್ಯ-ವಿಡಂಬನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಯಲುಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

೭. 'ಬಕ್ಕವನ್ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಹಬ್ಬವನ್' ಕೃಷ್ಣನ ಈ ಮಾತನ್ನು ವಿವೇಚಿಸಿ.

ಉತ್ತರ: ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದವರನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಧರ್ಮರಾಯನಿಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ತವರು ಈ ಭೂಮಿಯ ದುಃಖ, ಸಂಸಾರ ಬಂಧನ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದ ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ (ಮುಕ್ತಿ) ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಮರಣವು ಶೋಕವಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಜೀವನದ ಬಂಧನದಿಂದ ಲಭಿಸಿದ 'ಬಿಡುಗಡೆಯ ಹಬ್ಬ'. ಈ ಮೂಲಕ ಕೃಷ್ಣನು ಮರಣದ ಜ್ಞಾನದರ್ಶನವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ.

೮. ಮುದುಕ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣರ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ಬರೆಯಿರಿ.

ಉತ್ತರ: ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮುದುಕನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಜರ ಯುದ್ಧದ ದಾಹಕ್ಕೆ ಪ್ರಜೆಗಳು ಬಲಿಯಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಆತ ಆಕ್ರೋಶ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೃಷ್ಣನು ಆತನಿಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಿಯಮ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುದುಕನ ಆಕ್ರೋಶವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಪರವಾದ ಧ್ವನಿಯಾಗಿದೆ.

೯. ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ವಿದುರರ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ಬರೆಯಿರಿ.

ಉತ್ತರ: ವಿದುರನು ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ಶಾಂತಿಯ ಪರವಾಗಿದ್ದ ಧರ್ಮಪುರುಷ. ಯುದ್ಧದ ನಂತರದ ಭೀಕರ ವಿನಾಶವನ್ನು ಕಂಡು ವಿದುರನು ಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ 'ಈ ನರಮೇಧವನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲವೇ?' ಎಂದು ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೃಷ್ಣನು ಕಾಲದ ಪ್ರಭಾವ ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯನ ಅಹಂಕಾರವೇ ಈ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾ, ಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆಯ ಹಿಂದಿನ ಕಠಿಣ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ವಿದುರನಿಗೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

೧೦. ಸಂಜಯ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಗಾಂಧಾರಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಬರೆಯಿರಿ.

ಉತ್ತರ: ನೂರು ಜನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಹಾಗೂ ಗಾಂಧಾರಿ ರಣರಂಗಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಅವರ ಶೋಕ ಅಸಹನೀಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಗಾಂಧಾರಿಯು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳ ಶವಗಳನ್ನು ತಡವจุತ್ತಾ ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಸಂಜಯನು ಅವರಿಗೆ ರಣರಂಗದ ಭೀಕರ ಸತ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಲುತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ದುರ್ಯೋಧನನ ದುರಾಶೆಯೇ ಈ ಕುಲನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತೆಂದು ಅವರು ಹಂಬಲಿಸುವ ಮಾತುಗಳು ದುರಂತದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ.

೧೧. 'ಕೊಲೆಯ ಮುನ್ನುಡಿ ಏಕೆ ಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆಗೆ? ರಕ್ತ ರಣ ಧುನಿ ಹರಿಯದೆಯೆ ಧರ್ಮಂ ಭೂತಳಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಡದೆ?' ಅರ್ಜುನನ ಈ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ವಿವೇಚಿಸಿ.

ಉತ್ತರ: ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದ ಜಯದ ನಂತರ ರಣರಂಗದ ನರಮೇಧವನ್ನು ಕಂಡು ತೀವ್ರವಾಗಿ ನೊಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಇಷ್ಟೊಂದು ಕೊಲೆಗಳು, ರಕ್ತದ ಹೊಳೆ ಹರಿಯಬೇಕಿತ್ತೇ? ರಕ್ತ ಹರಿಯದೆ ಧರ್ಮವು ಈ ಭೂಮಿಗೆ ಕಾಲಿಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೇ? ಎಂದು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಹೇಳಿಕೆಯು ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಹಿಂಸೆ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಅರ್ಜುನನ ವೈಚಾರಿಕ ತೊಳಲಾಟವಾಗಿದೆ.

೧೨. ಕೌರವ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ಬರೆಯಿರಿ.

ಉತ್ತರ: ವೈಶಂಪಾಯನ ಸರೋವರ ತೀರದಲ್ಲಿ ತೊಡೆ ಮುರಿದು ಬಿದ್ದಿರುವ ಕೌರವನ ಬಳಿಗೆ ಕೃಷ್ಣನು ಬರುತ್ತಾನೆ. ಕೌರವನು ತಾನು ಸೋತರೂ ತನ್ನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸುತ್ತಲೂ ಬಿದ್ದಿರುವ ಶವಗಳನ್ನು ಕಂಡು 'ಇದು ಸುಡುಗಾಡಿನಾಕಾಂಕ್ಷೆ' ಎಂದು ತನ್ನ ಅಹಂಕಾರದ ಫಲವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕೃಷ್ಣನು ಕೌರವನ ದುರಂತಕ್ಕೆ ಆತನ ದುರಾಸೆಯೇ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಆತನ ಕೊನೆಗಳಿಗೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

೧೩. ಯುದ್ಧ ಬೇಕೆ? ಬೇಡವೇ ? ಸಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ.

ಉತ್ತರ: ಯುದ್ಧವು ಎಂದಿಗೂ ಬೇಡ. ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಪರಿಹಾರ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧವು ಕೇವಲ ಸಾವು, ನೋವು, ವಿಧವೆಯರ ಕಣ್ಣೀರು, ತಂದೆ-ತಾಯಂದಿರ ಶೋಕ ಹಾಗೂ ಆಸ್ತಿ-ಪಾಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. 'ಶ್ಮಶಾನ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ' ನಾಟಕವು ತೋರಿಸುವಂತೆ ಜಯಗಳಿಸಿದ ಪಾಂಡವರಿಗೂ ಶ್ಮಶಾನವೇ ಲಭಿಸಿತೇ ಹೊರತು ಆನಂದವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾತುಕತೆ, ಪ್ರೀತಿ ಹಾಗೂ ಶಾಂತಿ ಮಾರ್ಗವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ.

೧೪. ಯುದ್ಧ ವಿಮುಖತೆಯ ನಿಲುವುಗಳನ್ನು ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಉದಾಹರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿವರಿಸಿ.

ಉತ್ತರ: ನಾಟಕದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲೂ ಯುದ್ಧ ವಿಮುಖತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ: (೧) ಕೌರವನು ತನ್ನ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು 'ಸುಡುಗಾಡಿನಾಕಾಂಕ್ಷೆ' ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು. (೨) ಅರ್ಜುನನು 'ಕೊಲೆಯ ಮುನ್ನುಡಿ ಏಕೆ ಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆಗೆ' ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದು. (೩) ಅಮಾಯಕ ಮುದುಕಿ ಕೌರವ-ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಶಾಪ ಹಾಕುವುದು. (೪) ಭೀಮನು 'ಕಡೆಗೂ ಫಲಸಾಧ್ಯವೇ ಭಾರತ ಸಂಗ್ರಾಮಂ' ಎಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುವುದು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವ ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಲುವುಗಳಾಗಿವೆ.

೧೫. ಮುದುಕಿ ಮತ್ತು ಮಾತೆಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಕಾಳಜಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯಿರಿ.

ಉತ್ತರ: ಮುದುಕಿಯು ತನ್ನ ಏಕೈಕ ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಆತನ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದ ತಾಯ್ತನದ ಕರುಳಿನ ಕುದಿತವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮಾಕೆಯು ತನ್ನ ಗಂಡನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಪುಟ್ಟ ಮಗುವಿನ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಇಬ್ಬರೂ ಮಹಿಳೆಯರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬ, ಮಗ ಹಾಗೂ ಗಂಡನ ಮೇಲಿದ್ದ ಅಪಾರ ಪ್ರೀತಿ, ಕೌಟುಂಬಿಕ ಕಾಳಜಿ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಿಂದ ತಮ್ಮ ಸಂಸಾರವೇ ನಾಶವಾಯಿತೆಂಬ ಆಕ್ರೋಶ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ.

೧೬. ಸೈನಿಕರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ಸ್ವಾಮಿ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಬರೆಯಿರಿ.

ಉತ್ತರ: ದುರ್ಯೋಧನನ ಕಿಂಕರರು ಕೌರವರ ಸೈನ್ಯ ನಾಶವಾಗಿದ್ದರೂ, ಕತ್ತಲ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣದ ಹಂಗು ತೊರೆದು ರಾಜನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಧಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೈನಿಕರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಲಾಭಕ್ಕಲ್ಲದೆ ತಮ್ಮ ಒಡೆಯನ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಸ್ವಾಮಿನಿಷ್ಠೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಕ್ಕೂ ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆಂಬುದನ್ನು ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ಮನಮುಟ್ಟುವಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.