4.3 ಕಿಸಾಗೋತಮಿ – ಡಾ. ಕೆ. ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ
1. ಪಾಠದ ಪರಿಚಯ
‘ಕಿಸಾಗೋತಮಿ’ ಡಾ. ಕೆ. ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರು ರಚಿಸಿರುವ ಒಂದು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಾಟಕ. ಈ ನಾಟಕವು ಬುದ್ಧನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ತನ್ನ ಏಕೈಕ ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಕಿಸಾಗೋತಮಿ, ಮಗನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಬೇಕೆಂಬ ಅತೀವ ಆಸೆಯಿಂದ ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ಬುದ್ಧನು ಅವಳಿಗೆ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸದ ಮನೆಯೊಂದರಿಂದ ಸಾಸಿವೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸಾಸಿವೆ ಪಡೆಯಲು ಮನೆಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದಾಗ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರಾದರೂ ಒಬ್ಬರು ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿರುವುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮರಣವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂಬ ಜೀವನಸತ್ಯ ಅವಳಿಗೆ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಗನ ಮೇಲಿನ ಮೋಹವನ್ನು ತೊರೆದು ಜೀವನದ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.
2. ಲೇಖಕರ ಪರಿಚಯ
ಡಾ. ಕೋಟ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರು ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಹಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಅವರು 1902ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 10ರಂದು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೋಟ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ನವೋದಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಗತಿಶೀಲ ಚಳವಳಿಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ ಅವರು ಕಾದಂಬರಿ, ನಾಟಕ, ಪ್ರವಾಸಕಥನ, ಆತ್ಮಕಥೆ, ಮಕ್ಕಳ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸಂಶೋಧನೆ, ಪರಿಸರ ಚಿಂತನೆ ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಮೆರೆದಿದ್ದಾರೆ.
ಅವರನ್ನು ‘ಕಡಲತೀರದ ಭಾರ್ಗವ’ ಮತ್ತು ‘ನಡೆದಾಡುವ ವಿಶ್ವಕೋಶ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿಚಿತ್ರ ಕೂಟ’ ಅವರ ಮೊದಲ ಕಾದಂಬರಿ. ‘ಮರಳಿ ಮಣ್ಣಿಗೆ’, ‘ಮೂಕಜ್ಜಿಯ ಕನಸುಗಳು’ ಮುಂತಾದವು ಅವರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. ಮೂಕಜ್ಜಿಯ ಕನಸುಗಳು ಕಾದಂಬರಿಗೆ 1978ರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ದೊರೆಯಿತು. ಗರ್ಭಗುಡಿ, ಕಿಸಾಗೋತಮಿ, ಮುಕ್ತ ದ್ವಾರ, ಬುದ್ಯೋದಯ, ಗೆದ್ದವರ ಸತ್ಯ, ಓಟು ಯಾರಿಗೆ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ‘ಹುಚ್ಚು ಮನಸ್ಸಿನ ಹತ್ತು ಮುಖಗಳು’ ಅವರ ಆತ್ಮಕಥನವಾಗಿದೆ. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಬಹುಮುಖವಾದ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ ಕಾರಂತರು ಕನ್ನಡದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಹಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
3. ಪಾಠದ ಹಿನ್ನೆಲೆ
‘ಕಿಸಾಗೋತಮಿ’ ಕಥೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಬುದ್ಧನ ಕಾಲದ್ದು. ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಅಪಾರವಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಮಗನು ಮರಣ ಹೊಂದಿದಾಗ ಅವಳಿಗೆ ಆ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮಗನು ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಿಸಬೇಕೆಂದು ಮನೆಮನೆಗೆ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾಳೆ.
ಕೊನೆಗೆ ಅವಳು ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ಬುದ್ಧನು ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುವ ಬದಲು ‘ಸಾವು ಕಾಣದ ಮನೆಯ ಸಾಸಿವೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಡು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ಸಾಸಿವೆಗಾಗಿ ಮನೆಮನೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಎಲ್ಲ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ತನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುಃಖವು ಎಲ್ಲ ಮಾನವರಿಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ದುಃಖವೆಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವದ ಮೂಲಕ ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.
4. ಸರಳ ವಿವರಣೆ
ನಾಟಕದ ಮೊದಲ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ರೋದಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳಿಗೆ ಜಗತ್ತೇ ಕತ್ತಲೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. “ಹಗಲೆಲ್ಲ ಕತ್ತಲಾಯ್ತು, ಬಾಳೆಲ್ಲ ಬರಿದು ಆಯ್ತು” ಎಂದು ತನ್ನ ನೋವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮಗನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಿಸಬೇಕೆಂಬ ಒಂದೇ ಒಂದು ಆಸೆ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.
ಬುದ್ಧನ ಶಿಷ್ಯನಾದ ಆನಂದನು ಅವಳ ಅಳುವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಅವಳಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳಿ ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಬದುಕಿಸಿಕೊಡುವಂತೆ ಬುದ್ಧನಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಬುದ್ಧನು ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಸಾವು ಸಂಭವಿಸದ ಮನೆಯೊಂದರಿಂದ ಸಾಸಿವೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟರೆ ಮಗನಿಗೆ ಮದ್ದು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
ಇದು ಕೇಳಿದ ಕಿಸಾಗೋತಮಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಸಿವೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದುಕೊಂಡು ಅವಳು ಮನೆಮನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಬುದ್ಧನು ಹೇಳಿದ ಷರತ್ತಿನಂತೆ ಸಾವು ಕಾಣದ ಮನೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಮೊದಲ ಮನೆಯವರು ತಮ್ಮ ತಂಗಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಹಿಂದೆ ಸತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಮನೆಯವರು ತಮ್ಮ ತಂದೆ ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ಮರಣ ಹೊಂದಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಿರುವುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಆಗ ಕಿಸಾಗೋತಮಿಗೆ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಸತ್ಯ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾವು ಯಾರನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ದುಃಖವು ತನ್ನೊಬ್ಬಳಿಗೇ ಬಂದದ್ದಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಾನವನ ಜೀವನದಲ್ಲಿಯೂ ಸಾವು ಮತ್ತು ನೋವು ಅನಿವಾರ್ಯ. ಸಾಸಿವೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ, ಸಾವು ಕಾಣದ ಮನೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಸತ್ಯವೇ ಅವಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ.
ಅವಳು ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ, “ಸಾಸಿವೆಯ ಕಾಳಿಲ್ಲ. ಸಾವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ; ಬದುಕಿಸುವ ಗತಿಯಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಬುದ್ಧನು ಮರಣ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸಾವು ಅನಿವಾರ್ಯ; ಸಾವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಯಾರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಪ್ರೀತಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅತಿಯಾದ ಮೋಹವೇ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವಳು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ತನ್ನದೇ ಆಸ್ತಿ ಎಂದುಕೊಂಡಿದ್ದ ತಪ್ಪನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾಳೆ. “ಕೂಸು ನನ್ನದು ಎಂದೆ, ಯಾರೋ ಕೊಟ್ಟರು ಅದನು; ಯಾರೋ ಕಿತ್ತರು ಅದನು” ಎಂಬ ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಅವಳು ಮೋಹದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ತಿಳಿವಿನೊಂದಿಗೆ ಬದುಕುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.
5. ಮುಖ್ಯ ಆಶಯಗಳು
1. ಮರಣದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ
ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಆಶಯ ಮರಣವು ಜೀವನದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಸತ್ಯ ಎಂಬುದು. ಮನುಷ್ಯ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ದಿನ ಸಾಯಲೇಬೇಕು. ಸಾವು ಶ್ರೀಮಂತ–ಬಡ, ದೊಡ್ಡ–ಚಿಕ್ಕ ಎಂಬ ಭೇದ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.
2. ದುಃಖ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾದದ್ದು
ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನೋವು ತನ್ನೊಬ್ಬಳಿಗೇ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಮನೆಮನೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಸಾವಿನ ನೋವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿರುವುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ದುಃಖವು ಎಲ್ಲರ ಜೀವನದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅನುಭವ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
3. ಮೋಹವೇ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣ
ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ‘ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಅತಿಯಾದ ಮೋಹದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾಳೆ. ಮಗನ ಮರಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಳಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಿಂದ ತನ್ನ ಮೋಹವೇ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾಳೆ.
4. ಜೀವನದ ಸತ್ಯದ ಅರಿವು
ಸಾವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಜೀವನವು ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ. ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡು ಬದುಕುವುದೇ ಜ್ಞಾನ. ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಅನುಭವವು ಈ ಜೀವನಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
5. ಅನುಭವದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನ
ಬುದ್ಧನು ಕಿಸಾಗೋತಮಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಸಾಸಿವೆ ತರುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಮನೆಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಅವಳು ಸ್ವತಃ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಸ್ವಾನುಭವದಿಂದ ಪಡೆದ ಜ್ಞಾನ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಶ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
6. ಬುದ್ಧನ ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ
ಬುದ್ಧನು ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ದುಃಖವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹೊಂದುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಸತ್ಯದ ಅರಿವು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
7. ತಿಳಿವಿನ ಮೂಲಕ ದುಃಖದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ
ದುಃಖವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಪ್ಪಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡು, ಮೋಹವನ್ನು ತೊರೆದು, ಜೀವನದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ದುಃಖದಿಂದ ಹೊರಬರಬಹುದು ಎಂಬುದು ನಾಟಕದ ಸಂದೇಶ.
6. ಪಾತ್ರಗಳ ಪರಿಚಯ
ಕಿಸಾಗೋತಮಿ
ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ. ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಅಪಾರವಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸುವ ತಾಯಿ. ಮಗನ ಮರಣದಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಮಗನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಿಸಬೇಕೆಂಬ ಹಂಬಲದಿಂದ ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಸಾಸಿವೆಗಾಗಿ ಮನೆಮನೆಗೆ ಅಲೆದಾಡುವಾಗ ಮರಣವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮೋಹವನ್ನು ತೊರೆದು ತಿಳಿವಿನ ಜೀವನದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಪರಿವರ್ತಿತ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಅವಳದು.
ಬುದ್ಧ
ಬುದ್ಧನು ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಯ ಪ್ರತೀಕ. ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ದುಃಖವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವಳಿಗೆ ಸಾವು ಕಾಣದ ಮನೆಯಿಂದ ಸಾಸಿವೆ ತರುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವಳಿಗೆ ನೇರ ಉಪದೇಶ ನೀಡದೆ, ಅನುಭವದ ಮೂಲಕ ಜೀವನದ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾವು ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನಾಗಿ ಬುದ್ಧನ ಪಾತ್ರ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.
ಆನಂದ
ಆನಂದನು ಬುದ್ಧನ ಶಿಷ್ಯ. ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕಿಸಾಗೋತಮಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಬುದ್ಧ ಮತ್ತು ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ನಡುವೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಸುಜಾತ
ಸುಜಾತಳು ಬುದ್ಧನೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಪಾತ್ರ. ಆನಂದನ ಕುರಿತು ಬುದ್ಧನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನು ಕಂದಮೂಲ ತರಲು ಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳ ಪಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾದರೂ, ವನದ ವಾತಾವರಣ ಮತ್ತು ಘಟನೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಸಹಾಯಕಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ.
ಮನೆಯವರು
ಸಾಸಿವೆಗಾಗಿ ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ಭೇಟಿಯಾಗುವ ಮನೆಯವರು ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಕೇತಾತ್ಮಕ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಿರುವುದನ್ನು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಸಾವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಿಸಾಗೋತಮಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ.
7. ಪ್ರಮುಖ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ
ಜಾಲ – ಬಲೆ
ಕಂದಮೂಲ – ಗೆಡ್ಡೆ, ಗೆಣಸು
ಅಪರಾತ್ರಿ – ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ
ಶೂಲ – ಚೂಪಾದ ಆಯುಧ, ತ್ರಿಶೂಲ
ಮದ್ದು – ಔಷಧಿ
ಶಿಶು – ಮಗು
ಎರಗು – ನಮಸ್ಕರಿಸು
ಮೊಗ – ಮುಖ
ಬಾಂದಳ – ಆಕಾಶ, ದಿಗಂತ
ಜೀವಿತ – ಜೀವನ
ಸೊಗ – ಸಂತಸ, ಆನಂದ
ಸಲಿಸು – ನಡೆಸಿಕೊಡು
ಮಬ್ಬು – ಕತ್ತಲು
ಅರವು – ತಿಳಿವು
ಸಂತಾಪ – ಸಂಕಟ, ವೇದನೆ
ಹರಸು – ಆಶೀರ್ವದಿಸು
ಸಿಂಗರ – ಅಲಂಕಾರ, ಸಿಂಗಾರ
ಅಣಕಿಸು – ಗೇಲಿ ಮಾಡು, ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡು
ದುಗುಡ – ಚಿಂತೆ, ದುಃಖ
ತವಪರಿಯ – ನಿನ್ನ ನೋವು/ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯೆನು
ಮರುಗು – ದುಃಖಪಡು, ಕೊರಗು
ಗತಿಸು – ಮರಣ ಹೊಂದುವುದು / ಕಳೆದುಹೋಗುವುದು
ಅಗಲು – ದೂರವಾಗು, ಬೇರ್ಪಡು
ನಲಿಸು – ಸಂತೋಷಪಡಿಸು
ತೊಳಗು – ದೂರಮಾಡು
ಕಳವಳ – ಆತಂಕ, ಚಿಂತೆ
ಕೊರಗು – ದುಃಖ, ವ್ಯಥೆ
ಬದುಕು – ಜೀವನ
ಮೋಹ – ಅತಿಯಾದ ಆಸಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಬಂಧನ
ಮಂಕು – ಅಜ್ಞಾನ, ತಿಳಿವಿನ ಕೊರತೆ
ತಿಳಿವು – ಜ್ಞಾನ, ಅರಿವು
ಸಾಸಿವೆ – ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕಾಳು; ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧನು ನೀಡುವ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಸಾಧನ
ಸಾವು – ಮರಣ
ನೋವು – ವೇದನೆ, ದುಃಖ
ಸಂಸಾರ ಜಾಲ – ಜೀವನದ ಬಂಧನಗಳ ಬಲೆ
ಸಂಭಾವ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತರ
೧.ಗೌತಮಿಯ ರೋಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?
ಉತ್ತರ:ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಏಕೈಕ ಕಂದನು ಮರಣ ಹೊಂದಿದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ತೀವ್ರವಾದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದಳು. ಮಗನ ಅಗಲಿಕೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗದೆ ಅವಳು ರೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ತನ್ನ ಕಂದನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ಅವಳು ಮನೆಮನೆಗೆ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಮಗನ ಮರಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಳ ಮನಸ್ಸು ಸಿದ್ಧವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಬದುಕಿಸಿಕೊಡುವಂತೆ ಆನಂದನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಂತರ ಬುದ್ಧನಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಮಗನ ಮೇಲಿನ ಅತಿಯಾದ ಮಮತೆ, ಅವನ ಅಗಲಿಕೆಯ ನೋವು ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ತೀವ್ರ ಹಂಬಲವೇ ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ರೋಧನಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು.
೨.ಮಗುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ತಾಯಿ ಗೌತಮಿಯು ಆನಂದನಗಳು ಸಂಕಟವನ್ನು ಹೇಗೆ ತೋಡಿಕೊಂಡಳು?
ಉತ್ತರ:ಮಗುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಗೌತಮಿಯು ತೀವ್ರವಾದ ದುಃಖದಿಂದ ಕಂಗಾಲಾಗಿದ್ದಳು. ಮಗನ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಜಗತ್ತೇ ಮಾಯವಾದಂತೆ, ಜೀವನವೇ ಬರಿದಾದಂತೆ ಮತ್ತು ಹಗಲು ಕೂಡ ಕತ್ತಲಾದಂತೆ ಭಾಸವಾಗಿತ್ತು. ತನ್ನ ಕಂದನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ತೀವ್ರ ಹಂಬಲದಿಂದ ಅವಳು ಆನಂದನನ್ನು ಕಂಡು ತನ್ನ ಸಂಕಟವನ್ನು ತೋಡಿಕೊಂಡಳು.
ಆನಂದನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಗೌತಮಿಯು “ಕಂಡಿಹಿರಾ ಕಂದನನು? ಕೊಡಿಸುವಿರಾ ಬದುಕನ್ನು? ಜೀವನದ ಬೆಳಕನ್ನು” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಳು. ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಬದುಕಿಸಿಕೊಡಬಹುದೇ ಎಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದಳು. ಕಂದನಿಲ್ಲದ ತನ್ನ ಬದುಕು ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಅವಳು ಅಳುತ್ತಾ, ಮಗುವನ್ನು ಮರಳಿ ಕೊಡಿಸುವಂತೆ ಆನಂದನಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೊಂಡಳು.
ಆನಂದನು ಅವಳಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳಿ, “ಜೀವನದ ಬೆಳಕನ್ನು... ತಾವೇ ಕಾಣಲು ಬೇಕು” ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಗೌತಮಿಗೆ ಮಗನ ಮೇಲಿನ ಮಮತೆ ಅತಿಯಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಮಾಧಾನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮಗುವಿನ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ನೋವು, ಅವನನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಬೆಳಕನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಭಾವನೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಮಾತುಗಳ ಮೂಲಕ ಆನಂದನ ಮುಂದೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದಳು. ಹೀಗೆ ಗೌತಮಿಯು ತನ್ನ ಅತೀವ ಮಾತೃವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಮಗನ ಅಗಲಿಕೆಯ ನೋವು ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಬದುಕಿಸಬೇಕೆಂಬ ಹಂಬಲವನ್ನು ಆನಂದನ ಬಳಿ ತೋಡಿಕೊಂಡಳು.
೩.ಆನಂದ ಯಾರು,? ಗೋತುಂಬಿಗೆ ನೀಡಿದ ಸಾಂತ್ವನವೇನು?
ಉತ್ತರ:ಆನಂದನು ಬುದ್ಧನ ಶಿಷ್ಯ. ಬುದ್ಧನು ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಶಾಂತವನದಲ್ಲಿ ಆನಂದನು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯು ತನ್ನ ಕಂದನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ದುಃಖದಿಂದ ರೋಧಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆನಂದನು ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳಿ ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.
ಗೌತಮಿಯು ತನ್ನ ಕಂದನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಿಸಿಕೊಡುವಂತೆ ಆನಂದನಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೊಂಡಾಗ, ಆನಂದನು ಅವಳಿಗೆ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ ಕಂದನನ್ನು ಮರಳಿ ಕೊಡುವುದು ತನ್ನಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜೀವನದ ಬೆಳಕನ್ನು ತಾವೇ ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಬುದ್ಧದೇವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ.
ಆನಂದನು, “ಬಾ-ತಂಗಿ, ಬುದ್ಧದೇವನ ಎಡೆಗೆ, ಸಿದ್ಧಜೀವನ ಎಡೆಗೆ” ಎಂದು ಗೌತಮಿಯನ್ನು ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವಳಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬುತ್ತಾ, ಬುದ್ಧನು ಅವಳ ದುಗುಡವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಬಲ್ಲನೆಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಮೂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಆನಂದನು ಗೌತಮಿಯ ದುಃಖವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅವಳಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿ ಬುದ್ಧನ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದ ಕಡೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದನು.
೪.ಗೌತಮಿ ಬುದ್ಧನ ಬಳಿ ತನ್ನ ಕಂದ ನನ್ನ ಬದುಕಿಸಿ ಕೊಡುವಂತೆ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಹೇಗೆ?
ಉತ್ತರ:ತನ್ನ ಏಕೈಕ ಕಂದನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಗೌತಮಿಯು ಅಪಾರವಾದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದಳು. ಮಗನ ಅಗಲಿಕೆಯನ್ನು ಅವಳ ಮನಸ್ಸು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಕಂದನಿಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಬದುಕೇ ಬರಿದಾಗಿದೆ, ಜಗತ್ತೇ ಕತ್ತಲಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವಳು ರೋದಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಮಗನನ್ನು ಹೇಗಾದರೂ ಮರಳಿ ಪಡೆಯಬೇಕು ಎಂಬ ತೀವ್ರವಾದ ಆಸೆ ಅವಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆವರಿಸಿತ್ತು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧನ ಶಿಷ್ಯನಾದ ಆನಂದನು ಅವಳನ್ನು ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದನು.
ಬುದ್ಧನ ಮುಂದೆ ಬಂದ ಗೌತಮಿಯು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದ ತನ್ನ ಅಳಲನ್ನು ತೋಡಿಕೊಂಡಳು. ಬುದ್ಧನು ಅವಳನ್ನು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕಂಡು, “ಏನ್ ತಾಯೆ? ಕರದಿ ಪಿಡಿದುದು ಏನು? ಮನವ ಬಾಧಿಪುದೇನು? ಮನದಿ ತೊಳಲುವೆಯೇನು? ನೀನಿಲ್ಲಿ ಬಂದೆಯೇನು?” ಎಂದು ಅವಳ ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಆಗ ಗೌತಮಿಯು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ನೋವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವಂತೆ ಬುದ್ಧನಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೊಂಡಳು.
ಗೌತಮಿಯು ತನ್ನ ಕಂದನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಿಸಿಕೊಡುವಂತೆ ಬುದ್ಧನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೀನತೆಯಿಂದ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡಳು. “ಕೊಡಿಸುವೆಯ... ಕಂದನನು? ನಲಿಸುವೆಯ... ಚಂದಿರನ? ಬೆಳಗುವೆಯ... ಬಾಂದಳವ? ತೊಳಗುವೆಯ... ಜೀವಿತವ?” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುವ ಹಂಬಲವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದಳು. ಆ ಕಂದನು ತನ್ನ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಬೆಳಕಾಗಿದ್ದನು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸಿದಳು. ಅವನು ಬಂದು ತನ್ನನ್ನು ನಗಿಸಿ, ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿ, ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬೆರಗುಗೊಳಿಸಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಈಗ ಅವನಿಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಬದುಕು ಕತ್ತಲೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅಳಲು ತೋಡಿಕೊಂಡಳು.
ಗೌತಮಿಗೆ ತನ್ನ ಮಗನ ಮರಣವು ನಂಬಲಾಗದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು ತನ್ನನ್ನು ನಗಿಸಬೇಕು, ತನ್ನ ಎದೆಗೆ ಬೆಚ್ಚಗೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ತಾಯಿಯ ಸಹಜವಾದ ಆಸೆಯಿಂದ ಅವಳು ಬುದ್ಧನಲ್ಲಿ ಮೊರೆಹೋದಳು. “ಕೊಡಿಸುವೆಯಾ ಕಂದನನು? ನಲಿಸುವೆಯಾ ಚಂದಿರನ?” ಎಂದು ಪುನಃ ಪುನಃ ಕೇಳುತ್ತಾ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಬದುಕಿಸಿಕೊಡುವಂತೆ ಕೋರಿದಳು. ಅವಳ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಗನ ಮೇಲಿನ ಅಪಾರವಾದ ಮಮತೆ, ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನೋವು ಮತ್ತು ಮಗನನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ಅತೀವ ಹಂಬಲ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಗೌತಮಿಯ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬುದ್ಧನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಅವಳಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಮರಣದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸದೆ, ಒಂದು ಅನುಭವದ ಮೂಲಕ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. “ಸಾವು ಕಾಣದ ಮನೆಯ ಸಾಸಿವೆಯ ತಾರವ್ವ” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸಾವು ಸಂಭವಿಸದ ಮನೆಯೊಂದರಿಂದ ಸಾಸಿವೆಯ ಕಾಳುಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಡುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿದನು. ಆ ಸಾಸಿವೆಯಿಂದ ಮಗನಿಗೆ ಮದ್ದು ಮಾಡುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು.
ಬುದ್ಧನ ಮಾತು ಕೇಳಿದ ಗೌತಮಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ತನ್ನ ಮಗನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕುವನೆಂಬ ಭರವಸೆಯಿಂದ ತಕ್ಷಣವೇ ಸಾಸಿವೆಯನ್ನು ತರಲು ಹೊರಟಳು. ಆದರೆ ಬುದ್ಧನು ನೀಡಿದ ಈ ಷರತ್ತಿನ ಹಿಂದಿರುವ ಜೀವನಸತ್ಯವನ್ನು ಅವಳು ಆಗ ಅರಿತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮನೆಮನೆಗೆ ತೆರಳಿ ಸಾಸಿವೆ ಕೇಳಿದಾಗ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರಾದರೂ ಒಬ್ಬರು ಮರಣ ಹೊಂದಿರುವುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. ಹೀಗೆ ಬುದ್ಧನು ಅವಳಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳದೆ, ಸಾವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದುದು ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು.
ಆದ್ದರಿಂದ ಗೌತಮಿಯು ಬುದ್ಧನ ಬಳಿ ತನ್ನ ಕಂದನನ್ನು ಬದುಕಿಸಿಕೊಡುವಂತೆ ಕೇವಲ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖವನ್ನು ತಾಯಿಯ ಹೃದಯದ ನೋವಿನೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದಳು. ಅವಳ ನಿವೇದನೆಯಲ್ಲಿ ಮಗನ ಮೇಲಿನ ಅತಿಯಾದ ಮಮತೆ, ಅವನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನೋವು, ಬದುಕಿನ ಬೆಳಕು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಕಂದನನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ತೀವ್ರವಾದ ಹಂಬಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧನ ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಕೊನೆಗೆ ಮರಣದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ಜೀವನದ ನಿಜಸ್ವರೂಪದ ಅರಿವು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
೫.ಕಂದ ನನ್ನ ಬದುಕಿಸಲು ಬುದ್ಧ ಹೇಳಿದ ಮದ್ದು ಯಾವುದು? ಅದನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರುವಲ್ಲಿ ಗೌತಮಿಯು ಸಫಲಳಾದಳು? ವಿವರಿಸಿ
ಉತ್ತರ:ತನ್ನ ಕಂದನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಗೌತಮಿಯು ಅಪಾರವಾದ ದುಃಖದಿಂದ ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಬದುಕಿಸಿಕೊಡುವಂತೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನೋವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗದೆ, ಅವನನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುವುದೇ ತನ್ನ ಜೀವನದ ಏಕೈಕ ಆಸೆ ಎಂಬಂತೆ ಬುದ್ಧನಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೊಂಡಳು. ಗೌತಮಿಯ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡ ಬುದ್ಧನು ಅವಳಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಮರಣದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಅವಳೇ ಜೀವನದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ‘ಮದ್ದು’ಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದನು.
ಬುದ್ಧನು ಗೌತಮಿಗೆ “ಸಾವು ಕಾಣದ ಮನೆಯ ಸಾಸಿವೆಯ ತಾರವ್ವ” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅಂದರೆ, ಯಾವ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸತ್ತಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಮನೆಯೊಂದರಿಂದ ಸಾಸಿವೆಯ ಕಾಳುಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಡಬೇಕು. ಆ ಸಾಸಿವೆಯಿಂದ ಕಂದನಿಗೆ ಮದ್ದು ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಬುದ್ಧನು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಮಾತು ಕೇಳಿದ ಗೌತಮಿಗೆ ತನ್ನ ಮಗನು ಬದುಕುವನೆಂಬ ಆಶಾಭಾವನೆ ಮೂಡಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ತಡಮಾಡದೆ ಸಾಸಿವೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೊರಟಳು.
ಗೌತಮಿಯು ಬೀದಿಬೀದಿಗೆ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾ ಮನೆಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಸಾಸಿವೆ ಕೇಳಿದಳು. “ಸಾಸಿವೆಯು ಬೇಕೆನಗೆ, ಸಾಸಿವೆಯು ಬೇಕು; ಕಂದನನು ಬದುಕಿದರೆ ಸಾಸಿವೆಯು ಬೇಕು” ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡಳು. ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಸಿವೆ ಇದ್ದರೂ, ಬುದ್ಧನು ಹೇಳಿದ ಷರತ್ತಿನಂತೆ ಸಾವು ಕಾಣದ ಮನೆ ಯಾವುದೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ.
ಮೊದಲ ಮನೆಯ ಮಹಿಳೆಯ ಬಳಿ ಗೌತಮಿ ಸಾಸಿವೆ ಕೇಳಿದಾಗ, ಆ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಿರುವುದು ತಿಳಿಯಿತು. ಆ ಮಹಿಳೆಯ ಕಿರಿಯ ತಂಗಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಹಿಂದೆ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ್ದಳು. ಇನ್ನೊಂದು ಮನೆಯವರು ತಮ್ಮ ತಂದೆ ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಮತ್ತೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನೋವಿನ ಕಥೆ ಕೇಳಿಬಂತು. ಹೀಗೆ ಗೌತಮಿ ಹೋದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಿರುವುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾ ಹೋಯಿತು.
ಮೊದಲಿಗೆ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ದುಃಖವೇ ದೊಡ್ಡದು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದ ಗೌತಮಿಗೆ, ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಾವು ಮತ್ತು ನೋವು ಇರುವುದನ್ನು ಅರಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಸಾಸಿವೆ ಸಿಗದಿರುವುದೇ ಅವಳಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಸಾವು ಕಾಣದ ಮನೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಸತ್ಯವೇ ಅವಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿತು.
ಕೊನೆಗೆ ಅವಳು, “ಏನು ಗತಿ ಇದು ಬಂತು? ಎಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರಲ್ಲಿ ಒಂದೆ ನೋವಿನ ಶೂಲ; ಅದುವೆ ಸಾವಿನ ಜಾಲ. ಸಾಸಿವೆಯು ಇನ್ನೆಲ್ಲಿ?” ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿದಳು. ಎಲ್ಲರ ಜೀವನದಲ್ಲಿಯೂ ಸಾವು ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅವಳು ಸ್ವತಃ ಅನುಭವದ ಮೂಲಕ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಳು. ಹೀಗಾಗಿ ಬುದ್ಧನು ಹೇಳಿದ ಮದ್ದನ್ನು ತರುವಲ್ಲಿ ಗೌತಮಿ ಹೊರನೋಟಕ್ಕೆ ವಿಫಲಳಾದರೂ, ಬುದ್ಧನ ನಿಜವಾದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರಿಯುವಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಫಲಳಾದಳು.
ಅವಳು ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ, “ಸಾಸಿವೆಯ ಕಾಳಿಲ್ಲ. ಸಾವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ; ಬದುಕಿಸುವ ಗತಿಯಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಬದುಕಿಸುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಮದ್ದು ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅವಳು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ಬುದ್ಧನು ಅವಳಿಗೆ “ಸಾವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ, ನೋವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ; ಸಾವು ಜೀವಕೆ ನಂಟು” ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು.
ಹೀಗೆ ಬುದ್ಧನು ಹೇಳಿದ ‘ಸಾಸಿವೆಯ ಮದ್ದು’ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಂದನ ದೇಹಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಔಷಧಿಯಲ್ಲ; ಅದು ಗೌತಮಿಯ ಅಜ್ಞಾನ, ಮೋಹ ಮತ್ತು ದುಃಖವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಜ್ಞಾನದ ಮದ್ದು. ಮನೆಮನೆಗೆ ತೆರಳಿ ಸಾವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯವೆಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡ ಗೌತಮಿ ತನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುಃಖವನ್ನು ಮೀರಿ, ಜೀವನದ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಸಿವೆ ತರುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಫಲಳಾಗದಿದ್ದರೂ, ಜೀವನದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವಲ್ಲಿ ಗೌತಮಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಫಲಳಾದಳು.
೬. ಹುಟ್ಟು–ಸಾವುಗಳ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ಬುದ್ಧ ಗೌತಮಿಗೆ ತಿಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದು ಹೇಗೆ?
ಉತ್ತರ:ತನ್ನ ಕಂದನ ಮರಣದಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ದುಃಖಿತಳಾಗಿದ್ದ ಗೌತಮಿಗೆ, ಮಗನನ್ನು ಹೇಗಾದರೂ ಬದುಕಿಸಬೇಕೆಂಬ ಹಂಬಲವಿತ್ತು. ಅವಳು ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ತನ್ನ ಕಂದನನ್ನು ಬದುಕಿಸಿಕೊಡುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಂಡಳು. ಗೌತಮಿಯ ದುಃಖವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡ ಬುದ್ಧನು ಅವಳಿಗೆ ಜೀವನದ ಸತ್ಯವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸದೆ, ಅನುಭವದ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸಿಕೊಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು.
ಬುದ್ಧನು ಗೌತಮಿಗೆ “ಸಾವು ಕಾಣದ ಮನೆಯ ಸಾಸಿವೆಯ ತಾರವ್ವ” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅಂದರೆ, ಯಾವ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸತ್ತಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಮನೆಯಿಂದ ಸಾಸಿವೆಯ ಕಾಳುಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಡಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಆ ಸಾಸಿವೆಯಿಂದ ಕಂದನಿಗೆ ಮದ್ದು ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಮಗನನ್ನು ಬದುಕಿಸಬಹುದೆಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಗೌತಮಿ ಸಾಸಿವೆಗಾಗಿ ಮನೆಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದಳು.
ಆದರೆ ಅವಳು ಹೋದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಿರುವುದು ತಿಳಿಯಿತು. ಒಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ತಂಗಿ ಸತ್ತಿದ್ದಳು. ಮತ್ತೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಇನ್ನೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಸಾವು ಕಾಣದ ಮನೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಗೌತಮಿ ಸ್ವತಃ ಅನುಭವಿಸಿದಳು.
ಗೌತಮಿ ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ, “ಸಾಸಿವೆಯ ಕಾಳಿಲ್ಲ. ಸಾವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ; ಬದುಕಿಸುವ ಗತಿಯಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಆಗ ಬುದ್ಧನು “ಸಾವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ, ನೋವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ; ಸಾವು ಜೀವಕೆ ನಂಟು” ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಜೀವಿಗೂ ಮರಣವು ಅನಿವಾರ್ಯ. ಜೀವನ ಮತ್ತು ಮರಣ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ಯಾರೂ ಸಾವಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟನು.
ಬುದ್ಧನು ಮನುಷ್ಯನು ಸಾವನ್ನು ಕಂಡು ಅತಿಯಾಗಿ ಮರುಗಬಾರದು, ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವನದ ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ಮೋಹಕ್ಕೂ ಒಳಗಾಗಬಾರದು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. “ಸಾವಿನೊಳು ಮರುಗದಿರು, ಜೀವದೊಳು ಹಿಗ್ಗದಿರು” ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ಜೀವನದ ನಶ್ವರತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಮಗನ ಮರಣವೂ ಇದೇ ಸಹಜವಾದ ಜೀವನಚಕ್ರದ ಒಂದು ಭಾಗವೆಂದು ಅವಳಿಗೆ ಅರಿವಾಯಿತು.
ಹೀಗೆ ಬುದ್ಧನು ಮನೆಮನೆಗೆ ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಾವು ಇರುವುದನ್ನು ಅವಳಿಂದಲೇ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಹುಟ್ಟು–ಸಾವುಗಳ ನಿರಂತರತೆಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ಕೊನೆಗೆ ಗೌತಮಿ ತನ್ನ ಮಗನ ಮೇಲಿನ ಅತಿಯಾದ ಮೋಹವನ್ನು ತೊರೆದು, ಮರಣವು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ತಿಳಿವಿನ ಮೂಲಕ ದುಃಖದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಮುಂದಿನ ಬದುಕನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು ಎಂಬ ಬುದ್ಧನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡಳು.
೭.ಗೌತಮಿಗೆ ಸಾವಿಲ್ಲದ ಮನೆಯ ಸಾಸಿವೆ ದೊರೆಯಿತೆ? ಇದರಿಂದ ಕಿಸ ಗೌತಮಿ ಕೊಂಡುಕೊಂಡ ಸತ್ಯ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ: ಗೌತಮಿಗೆ ಸಾವಿಲ್ಲದ ಮನೆಯ ಸಾಸಿವೆ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಏಕೈಕ ಕಂದನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ತೀವ್ರ ದುಃಖದಲ್ಲಿದ್ದ ಗೌತಮಿಯು ಮಗನನ್ನು ಬದುಕಿಸಿಕೊಡುವಂತೆ ಬುದ್ಧನಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೊಂಡಳು. ಅವಳ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರಿತ ಬುದ್ಧನು ನೇರವಾಗಿ ಜೀವನದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳದೆ, “ಸಾವು ಕಾಣದ ಮನೆಯ ಸಾಸಿವೆಯ ತಾರವ್ವ” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಸಾವು ಸಂಭವಿಸದ ಮನೆಯಿಂದ ಸಾಸಿವೆಯನ್ನು ತಂದರೆ ಕಂದನಿಗೆ ಮದ್ದು ಮಾಡುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು.
ಬುದ್ಧನ ಮಾತಿನಿಂದ ಗೌತಮಿಗೆ ತನ್ನ ಮಗನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಬಹುದೆಂಬ ಆಶೆ ಮೂಡಿತು. ಕೂಡಲೇ ಸಾಸಿವೆಗಾಗಿ ಮನೆಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದಳು. ಅವಳು ಭೇಟಿಯಾದ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಸಿವೆ ಇದ್ದರೂ, ಬುದ್ಧನು ವಿಧಿಸಿದ ಷರತ್ತಿನಂತೆ ಸಾವು ಕಾಣದ ಒಂದು ಮನೆಯೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಮನೆಯವರು ತಮ್ಮ ಕಿರಿಯ ತಂಗಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಹಿಂದೆ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಮತ್ತೊಂದು ಮನೆಯವರು ತಮ್ಮ ತಂದೆ ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ಸತ್ತಿರುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಾವು ಯಾವುದೋ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗಿರುವುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು.
ಈ ಅನುಭವ ಗೌತಮಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಗನ ಮರಣದ ದುಃಖವೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನೋವು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಮನೆಮನೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸಾವಿನ ನೋವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡಳು. ಆಗ ಮರಣವು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಂಭವಿಸುವ ಘಟನೆ ಅಲ್ಲ; ಅದು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದ ಸಹಜ ಸತ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡಳು.
ಈ ಅರಿವಿನ ನಂತರ ಗೌತಮಿಯು ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ, “ಸಾಸಿವೆಯ ಕಾಳಿಲ್ಲ. ಸಾವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ; ಬದುಕಿಸುವ ಗತಿಯಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಈ ಮಾತು ಅವಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಜ್ಞಾನೋದಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಸಿವೆ ಸಿಗದಿದ್ದರೂ, ಬುದ್ಧನು ಬಯಸಿದ ನಿಜವಾದ ‘ಮದ್ದು’ ಅವಳಿಗೆ ದೊರಕಿತ್ತು. ಅದು ಮಗನ ದೇಹವನ್ನು ಬದುಕಿಸುವ ಮದ್ದಲ್ಲ; ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಜ್ಞಾನ, ಮೋಹ ಮತ್ತು ದುಃಖವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಜ್ಞಾನದ ಮದ್ದು ಆಗಿತ್ತು.
ಗೌತಮಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವದ ಸತ್ಯವೂ ತಿಳಿಯಿತು. ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು “ನನ್ನದು” ಎಂಬ ಅತಿಯಾದ ಮೋಹದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದುದೇ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು “ಕೂಸು ನನ್ನದು ಎಂದೆ, ಯಾರೋ ಕೊಟ್ಟರು ಅದನು; ಯಾರೋ ಕಿತ್ತರು ಅದನು” ಎಂದು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಬದಲಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಜೀವನದ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ; ಹುಟ್ಟಿದ ಜೀವಿಯು ಒಂದು ದಿನ ಮರಣ ಹೊಂದಲೇಬೇಕು ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು.
ಹೀಗಾಗಿ ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ಸಾಸಿವೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಹೊರಟು, ಕೊನೆಗೆ ಜೀವನದ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ಕಂಡುಕೊಂಡಳು. ಸಾವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯ, ಅದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಯಾರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟು ಮತ್ತು ಸಾವು ಸಹಜವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಸಾವನ್ನು ಕಂಡು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಕೊರಗುವುದಾಗಲಿ, ಬದುಕಿನ ಮೇಲೆ ಅತಿಯಾದ ಮೋಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದಾಗಲಿ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಜೀವನದ ನಶ್ವರತೆಯನ್ನು ಅರಿತು, ಮೋಹವನ್ನು ತೊರೆದು ತಿಳಿವಿನೊಂದಿಗೆ ಬದುಕಬೇಕು ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ಕಂಡುಕೊಂಡಳು.
ಆದ್ದರಿಂದ, ಗೌತಮಿಗೆ ಸಾವಿಲ್ಲದ ಮನೆಯ ಸಾಸಿವೆ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸಾಸಿವೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಮರಣದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ, ದುಃಖದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕತೆ ಮತ್ತು ಮೋಹದ ಸ್ವರೂಪದ ಅರಿವು ದೊರೆಯಿತು. ಇದೇ ಬುದ್ಧನು ಅವಳಿಗೆ ನೀಡಿದ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನದ ಮದ್ದು.
೮.ಬುದ್ಧ ಗೌತಮಿಗೆ ಜೀವನ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದು ಹೇಗೆ?
ಉತ್ತರ:ಬುದ್ಧನು ಗೌತಮಿಗೆ ಜೀವನದ ಸತ್ಯವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುವ ಬದಲು, ಅವಳ ಸ್ವಂತ ಅನುಭವದ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ತನ್ನ ಏಕೈಕ ಕಂದನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಗೌತಮಿ ದುಃಖದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು, ಮಗನನ್ನು ಬದುಕಿಸಿಕೊಡುವಂತೆ ಬುದ್ಧನಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೊಂಡಳು. ಅವಳ ದುಃಖದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಅರಿತ ಬುದ್ಧನು ಸಾವು ಕಾಣದ ಮನೆಯೊಂದರಿಂದ ಸಾಸಿವೆಯ ಕಾಳುಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಡು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಸಾಸಿವೆ ಸಿಕ್ಕರೆ ಕಂದನನ್ನು ಬದುಕಿಸುವ ಮದ್ದು ಮಾಡುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು.
ಮಗ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಆಶೆಯಿಂದ ಗೌತಮಿ ಸಾಸಿವೆಗಾಗಿ ಮನೆಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದಳು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಸಿವೆ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರಾದರೂ ಒಬ್ಬರು ಮರಣ ಹೊಂದಿರುವುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಒಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ತಂಗಿ ಸತ್ತಿದ್ದಳು; ಇನ್ನೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಸತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಅವಳು ಹೋದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಾವಿನ ಗುರುತು ಇತ್ತು. ಕೊನೆಗೆ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸದ ಮನೆ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಸತ್ಯ ಅವಳಿಗೆ ಅನುಭವದಿಂದ ತಿಳಿಯಿತು.
ಈ ಅನುಭವದಿಂದ ಗೌತಮಿಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವೇ ಬದಲಾಯಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಗನ ಮರಣವನ್ನೇ ತನ್ನ ಜೀವನದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಅನ್ಯಾಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಇತರ ಮನೆಗಳಿಗೂ ಸಾವು ಮತ್ತು ದುಃಖ ಸಾಮಾನ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ, ತನ್ನ ನೋವು ಮಾತ್ರ ವಿಶೇಷವಾದುದಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡಳು. ಸಾವು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಸಹಜ ಮತ್ತು ಅನಿವಾರ್ಯವಾದುದು ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅವಳು ಕಂಡುಕೊಂಡಳು.
ಅವಳು ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ, “ಸಾಸಿವೆಯ ಕಾಳಿಲ್ಲ. ಸಾವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ; ಬದುಕಿಸುವ ಗತಿಯಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಆಗ ಬುದ್ಧನು ಜೀವನ ಮತ್ತು ಸಾವಿನ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದನು. “ಸಾವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ, ನೋವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ; ಸಾವು ಜೀವಕೆ ನಂಟು, ಅದನು ತಪ್ಪಿಸ ಸಲ್ಲ” ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿಗೂ ಮರಣ ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಜೀವನವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಾವು ಸಹ ಇರುತ್ತದೆ; ಸಾವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಯಾರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇದರ ಅರ್ಥ.
ಬುದ್ಧನು ಗೌತಮಿಗೆ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಜೀವನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದೆಂದೂ ತಿಳಿಸಿದನು. “ಸಾವಿನೊಳು ಮರುಗದಿರು, ಜೀವದೊಳು ಹಿಗ್ಗದಿರು” ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಜೀವನದ ಏರಿಳಿತಗಳನ್ನು ಸಮಚಿತ್ತದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೋಧಿಸಿದನು. ಅತಿಯಾದ ಮೋಹವೂ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವಳು ಅರಿತುಕೊಂಡಳು.
ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು “ನನ್ನದು” ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದ ಮೋಹವೂ ಅವಳ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು “ಕೂಸು ನನ್ನದು ಎಂದೆ; ಯಾರೋ ಕೊಟ್ಟರು ಅದನು, ಯಾರೋ ಕಿತ್ತರು ಅದನು” ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡಳು. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಜೀವದ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ; ಜೀವನವು ನಶ್ವರವಾದುದು ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು.
ಹೀಗೆ ಬುದ್ಧನು ಗೌತಮಿಗೆ ಕೇವಲ ಮಾತಿನ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಜೀವನಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸಾಸಿವೆ ಹುಡುಕುವ ಅನುಭವವನ್ನೇ ಒಂದು ಪಾಠವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಸಾವಿನ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕತೆ, ಜೀವನದ ನಶ್ವರತೆ, ದುಃಖದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಮೋಹದ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಅರಿವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ಕೊನೆಗೆ ಗೌತಮಿ ತನ್ನ ದುಃಖದಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಜೀವನದ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು, “ತಿಳಿವಿನೊಳು ನೀ ಬದುಕು ಮುಂದೆ” ಎಂಬ ಬುದ್ಧನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಳು.
ಹೀಗಾಗಿ, ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧನು ನೀಡಿದ ನಿಜವಾದ ಮದ್ದು ಸಾಸಿವೆಯ ಕಾಳಲ್ಲ; ಜೀವನದ ನಶ್ವರತೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವ ಜ್ಞಾನವೇ ನಿಜವಾದ ಮದ್ದು. ಸಾವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಮೋಹವನ್ನು ತೊರೆದು, ತಿಳಿವಿನೊಂದಿಗೆ ಜೀವನವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಮಹತ್ವದ ಜೀವನಸತ್ಯವನ್ನು ಗೌತಮಿ ಅರಿತುಕೊಂಡಳು.
೯.ಕಿಸಗೋತಮಿಯ ಕಥೆಯ ಸ್ವಾರಸ್ಯವೇನು? ವಿವರಿಸಿ
ಉತ್ತರ:ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಕಥೆಯು ಕರುಣೆ, ಕುತೂಹಲ, ಮಾನವೀಯತೆ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಗಂಭೀರ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಕಥೆಯಾಗಿದೆ. ಮಗುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ತಾಯಿಯ ದುಃಖದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಕಥೆಯು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮರಣದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ನಶ್ವರತೆಯನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಜ್ಞಾನದ ಹಂತಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಥೆಯ ಸ್ವಾರಸ್ಯವು ಕೇವಲ ಕಥಾಹಂದರದಲ್ಲಲ್ಲ, ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಮೋಹದಿಂದ ಜ್ಞಾನದೆಡೆಗಿನ ಮಾನಸಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ.
ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ತನ್ನ ಏಕೈಕ ಕಂದನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ತೀವ್ರವಾದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಮಗನ ಮರಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಳಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಂದನೇ ತನ್ನ ಬದುಕಿನ ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಬೆಳಕಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಿಸಿಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ರೋಧನ ಮತ್ತು ಮಗನ ಮೇಲಿನ ಅಪಾರವಾದ ಮಮತೆ ಕಥೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಓದುಗರಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ.
ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧನ ಶಿಷ್ಯನಾದ ಆನಂದನು ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ಬುದ್ಧನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಂದನನ್ನು ಬದುಕಿಸಿಕೊಡುವಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ದೀನವಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಬುದ್ಧನು ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು, ನೇರವಾಗಿ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವ ಬದಲು “ಸಾವು ಕಾಣದ ಮನೆಯ ಸಾಸಿವೆಯ ತಾರವ್ವ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸಾವು ಸಂಭವಿಸದ ಮನೆಯೊಂದರಿಂದ ಸಾಸಿವೆ ತಂದರೆ ಕಂದನಿಗೆ ಮದ್ದು ಮಾಡುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಮಗ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಆಶೆಯಿಂದ ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ಸಾಸಿವೆಗಾಗಿ ಮನೆಮನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಸಿವೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರಾದರೂ ಒಬ್ಬರು ಮರಣ ಹೊಂದಿರುವುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ತಂಗಿ ಸತ್ತಿದ್ದಳು; ಇನ್ನೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಸತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕುಟುಂಬವೂ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಸಾವಿನ ನೋವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿರುವುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಾವು ಕಾಣದ ಮನೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಸತ್ಯ ಅವಳಿಗೆ ಅನುಭವದಿಂದ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ.
ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ವಾರಸ್ಯ ಅಡಗಿದೆ. ಬುದ್ಧನು ಕಿಸಾಗೋತಮಿಗೆ “ಸಾವು ಅನಿವಾರ್ಯ” ಎಂದು ಕೇವಲ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಅವಳನ್ನೇ ಮನೆಮನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಇತರರ ನೋವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಕಾಣುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ತನ್ನ ದುಃಖ ಮಾತ್ರ ವಿಶೇಷವಾದುದಲ್ಲ; ಸಾವು ಮತ್ತು ನೋವು ಎಲ್ಲರ ಜೀವನದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹಜವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಅರಿವು ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಅನುಭವದ ಮೂಲಕ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ಬುದ್ಧನ ವಿಧಾನ ಕಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸ್ವಾರಸ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಮನೆಮನೆಗೆ ಅಲೆದ ನಂತರ ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಬದಲಾವಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ “ಸಾಸಿವೆಯ ಕಾಳಿಲ್ಲ. ಸಾವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ; ಬದುಕಿಸುವ ಗತಿಯಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಮಾತು ಅವಳ ಜ್ಞಾನೋದಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಸಿವೆ ಸಿಗಲಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಅವಳಿಗೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಜೀವನದ ಸತ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
ಬುದ್ಧನು ನಂತರ “ಸಾವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ.....ನೋವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ ಸಾವು ಜೀವಕೆ ನಂಟು, ಅದನು ತಪ್ಪಿಸ ಸಲ್ಲ” ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹುಟ್ಟಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿಗೂ ಸಾವು ಅನಿವಾರ್ಯ. ಜೀವನ ಮತ್ತು ಮರಣ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ನಂಟಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಸಾವಿನ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಮುಳುಗಿರುವುದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.
ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು “ನನ್ನದು” ಎಂಬ ಅತಿಯಾದ ಮೋಹದಿಂದ ನೋಡಿದ್ದುದೇ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ ಎಂಬ ಅರಿವೂ ಅವಳಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ “ಕೂಸು ನನ್ನದು ಎಂದೆ; ಯಾರೋ ಕೊಟ್ಟರು ಅದನು; ಯಾರೋ ಕಿತ್ತರು ಅದನು” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಮಾತು ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಾದ ಮಹತ್ತರ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಗನ ಮೇಲಿನ ಅತಿಯಾದ ಸ್ವಾಮಿತ್ವಭಾವದಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಜೀವನದ ನಶ್ವರತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.
ಕಥೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ವಾರಸ್ಯವೆಂದರೆ ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಪಾತ್ರದ ಪರಿವರ್ತನೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವಳು ದುಃಖದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ, ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದ ತಾಯಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಕಥೆಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಜೀವನದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತ, ದುಃಖವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಮತ್ತು ತಿಳಿವಿನೊಂದಿಗೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗಲು ಸಿದ್ಧಳಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಮಾನಸಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಥೆಗೆ ಆಳವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಅದೇ ರೀತಿ ಬುದ್ಧನ ಪಾತ್ರವೂ ಕಥೆಯ ಸ್ವಾರಸ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಕರುಣೆ, ಜ್ಞಾನ, ತಾಳ್ಮೆ ಮತ್ತು ಬೋಧನಾ ವಿಧಾನಗಳು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ. ಅವನು ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ನೋವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸದೆ, ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವಳಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ನಿಜವಾದ ಮದ್ದು ದೇಹಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಔಷಧಿಯಲ್ಲ; ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮೋಹವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.
ಉಪಸಂಹಾರವಾಗಿ, ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಕಥೆಯ ಸ್ವಾರಸ್ಯವು ಮಗುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ತಾಯಿಯ ಕರುಣಾಜನಕ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಮನೆಮನೆಗೆ ಸಾಸಿವೆ ಹುಡುಕುವ ಕುತೂಹಲಕರ ಘಟನೆಯ ಮೂಲಕ ಸಾಗುತ್ತಾ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವನದ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವ ಜ್ಞಾನೋದಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಹುಟ್ಟು–ಸಾವು ಸಹಜ, ಜೀವನ ನಶ್ವರ, ಮೋಹ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಸಾವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಿಳಿವಿನೊಂದಿಗೆ ಬದುಕಬೇಕು ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಈ ಕಥೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಕಥೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ತಾಯಿಯ ದುಃಖದ ಕಥೆಯಾಗದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ಮಹತ್ವದ ಜೀವನಪಾಠವಾಗಿದೆ.
೧೦.ಮರಣ ಮಾನವ ಜನ್ಮದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಭಾಗ ಎಂಬ ನೋಡಿದೆ ಕಿಸಾಗುತಮೇಯ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ
ಉತ್ತರ:“ಮರಣ ಮಾನವ ಜನ್ಮದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಭಾಗ” ಎಂಬ ನುಡಿಯು ಮನುಷ್ಯ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ದಿನ ಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದಲೇಬೇಕು ಎಂಬ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹುಟ್ಟು ಮತ್ತು ಸಾವು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ನಂಟಾಗಿವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಎಷ್ಟೇ ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಿರಲಿ, ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿರಲಿ, ಸಾವಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಗಂಭೀರವಾದ ಜೀವನಸತ್ಯವನ್ನು ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ತನ್ನ ಏಕೈಕ ಕಂದನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ದುಃಖದಿಂದ ಕಂಗೆಡುತ್ತಾಳೆ. ಮಗುವಿನ ಮರಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಳಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಂದನೇ ತನ್ನ ಬದುಕಿನ ಸಂತೋಷ, ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಆಸರೆಯಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಿಸಿಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಮನಸ್ಸು ಮಗುವಿನ ಮೇಲಿನ ಅತಿಯಾದ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಮೋಹದಿಂದ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಗನ ಮರಣವು ಅವಳಿಗೆ ಅಸಹನೀಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧನ ಶಿಷ್ಯನಾದ ಆನಂದನು ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ಬುದ್ಧನ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಕಂದನನ್ನು ಬದುಕಿಸಿಕೊಡುವಂತೆ ದೀನವಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ತೀವ್ರವಾದ ದುಃಖವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡ ಬುದ್ಧನು ನೇರವಾಗಿ “ನಿನ್ನ ಮಗ ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅವನನ್ನು ಬದುಕಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಅವಳಿಗೆ ಒಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. “ಸಾವು ಕಾಣದ ಮನೆಯ ಸಾಸಿವೆಯ ತಾರವ್ವ” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಯಾರೂ ಸತ್ತಿರದ ಮನೆಯಿಂದ ಸಾಸಿವೆ ತಂದುಕೊಡುವಂತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಮಗನನ್ನು ಬದುಕಿಸಬಹುದೆಂಬ ಆಶೆಯಿಂದ ಕಿಸಾಗೋತಮಿ ಸಾಸಿವೆಗಾಗಿ ಮನೆಮನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಸಾಸಿವೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಬುದ್ಧನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸದ ಮನೆ ಮಾತ್ರ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ತಂಗಿ ಸತ್ತಿರುವುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಮರಣ ಹೊಂದಿರುವುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಅವಳು ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರಾದರೂ ಒಬ್ಬರು ಮರಣ ಹೊಂದಿರುವುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.
ಮನೆಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದಂತೆ ಕಿಸಾಗೋತಮಿಗೆ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಸತ್ಯ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾವು ತನ್ನ ಮಗನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಂಭವಿಸಿದ ವಿಶೇಷ ಘಟನೆ ಅಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕುಟುಂಬವೂ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿನ ನೋವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಾವು ಕಾಣದ ಮನೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಮರಣವು ಎಲ್ಲ ಮಾನವರಿಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಮತ್ತು ತಪ್ಪಿಸಲಾಗದ ಸಹಜ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಎಂಬ ಅರಿವು ಅವಳಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತದೆ.
ಈ ಅನುಭವದಿಂದ ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತರವಾದ ಪರಿವರ್ತನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಬುದ್ಧನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ, “ಸಾಸಿವೆಯ ಕಾಳಿಲ್ಲ. ಸಾವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ; ಬದುಕಿಸುವ ಗತಿಯಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ದೊರೆತ ಜೀವನಜ್ಞಾನದ ಸಾರವಿದೆ. ಸಾಸಿವೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೂ, ಅವಳು ಬುದ್ಧನು ಬಯಸಿದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ.
ಬುದ್ಧನು ನಂತರ “ಸಾವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ.....ನೋವಿಲ್ಲದೆಡೆಯಿಲ್ಲ ಸಾವು ಜೀವಕೆ ನಂಟು, ಅದನು ತಪ್ಪಿಸ ಸಲ್ಲ” ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂದರೆ ಜೀವವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಾವು ಸಹಜವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಹುಟ್ಟಿದ ಜೀವಿಯು ಮರಣ ಹೊಂದುವುದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಯಮ. ಮರಣವನ್ನು ಯಾರಿಂದಲೂ ತಪ್ಪಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾವಿನ ಸತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಜೀವನದ ಜ್ಞಾನದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ.
ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಕಾರಣ ಅವಳ ಮಗನ ಮೇಲಿನ ಅತಿಯಾದ ಮೋಹ. ಮಗುವನ್ನು “ನನ್ನದು” ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಕ್ಕು ಹೊಂದಿರುವಂತೆ ಅವಳು ಭಾವಿಸಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಈಗ ಜೀವನದ ನಶ್ವರತೆಯನ್ನು ಅರಿತು, “ಕೂಸು ನನ್ನದು ಎಂದೆ; ಯಾರೋ ಕೊಟ್ಟರು ಅದನು; ಯಾರೋ ಕಿತ್ತರು ಅದನು” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಮಾತು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಜೀವದ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
ಬುದ್ಧನು ಕಿಸಾಗೋತಮಿಗೆ ಸಾವಿನ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಮುಳುಗಿರಬಾರದೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. “ಸಾವಿನೊಳು ಮರುಗದಿರು, ಜೀವದೊಳು ಹಿಗ್ಗದಿರು” ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ಜೀವನದ ಸುಖ–ದುಃಖ, ಲಾಭ–ನಷ್ಟ ಮತ್ತು ಹುಟ್ಟು–ಸಾವುಗಳನ್ನು ಸಮಚಿತ್ತದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜೀವನವು ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ ಎಂಬ ಅರಿವಿನೊಂದಿಗೆ ಬದುಕಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಮನುಷ್ಯನು ದುಃಖವನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಕಥೆಯ ವಿಶೇಷತೆಯೆಂದರೆ, ಬುದ್ಧನು ಮರಣದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವಳನ್ನೇ ಮನೆಮನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ಇತರರ ಸಾವಿನ ನೋವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಕಾಣುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ಅನುಭವದ ಮೂಲಕ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವ ಅವಕಾಶ ಅವಳಿಗೆ ದೊರೆಯಿತು. ತನ್ನ ಮಗನ ಮರಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಮರಣದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅವಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಾಳೆ.
ಹೀಗಾಗಿ ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಕಥೆಯು ಹುಟ್ಟು, ಜೀವನ ಮತ್ತು ಮರಣಗಳ ನಡುವಿನ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಹುಟ್ಟಿದ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ಅವನ ಜೀವನ ನಶ್ವರತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಯಾರೂ ಸಾವಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮರಣವನ್ನು ಭಯದಿಂದ ಅಥವಾ ಅತಿಯಾದ ಶೋಕದಿಂದ ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಅದು ಜೀವನದ ಸಹಜ ಭಾಗವೆಂದು ಅರಿತು, ಮೋಹವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ತಿಳಿವಿನೊಂದಿಗೆ ಬದುಕಬೇಕು ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಈ ಕಥೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಉಪಸಂಹಾರವಾಗಿ, “ಮರಣ ಮಾನವ ಜನ್ಮದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಭಾಗ” ಎಂಬ ನುಡಿಗೆ ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಕಥೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ತವಾದ ನಿದರ್ಶನವಾಗಿದೆ. ಮಗನನ್ನು ಬದುಕಿಸುವ ಮದ್ದಿಗಾಗಿ ಹೊರಟ ಕಿಸಾಗೋತಮಿಗೆ ಕೊನೆಗೆ ಮರಣವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವ ಮದ್ದು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಮರಣದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಬದುಕುವ ಜ್ಞಾನ ದೊರೆಯಿತು. ಇದೇ ಬುದ್ಧನು ಅವಳಿಗೆ ನೀಡಿದ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನಮದ್ದು. ಹೀಗಾಗಿ ಕಿಸಾಗೋತಮಿಯ ಕಥೆಯು “ಸಾವು ಜೀವಕೆ ನಂಟು” ಎಂಬ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಸತ್ಯವನ್ನು ಮನಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಸಾರುತ್ತದೆ.