ತಾನಾಜಿ - ಕುವೆಂಪು
೧.
'ತಾನಾಜಿ' ಪದ್ಯದ ಸಾರಾಂಶ
೨.
ಎರಡು ಅಂಕಗಳ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳು
ಪ್ರಶ್ನೆ
೧: ಸಿಂಹಗಡ ಕೋಟೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಳವಾಯಿ ಯಾರು? ಆತನಿಗೆ ಯಾರ ಬೆಂಬಲವಿತ್ತು?
ಉತ್ತರ: ಸಿಂಹಗಡ
ಕೋಟೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಳವಾಯಿ ಉದಯಭಾನು. ಆತ ಅಪ್ರತಿಮ ರಣವೀರನೂ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಗಳ ಹೆಮ್ಮೆಯ
ಪ್ರತಿನಿಧಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು. ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನನ (ಮೊಘಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ) ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೆಂಬಲ ಆತನಿಗಿತ್ತು.
ಆತನ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಕಾಯಲು ೧,೨೦೦ ವೀರ ರಜಪೂತ ಹಾಗೂ ಮೊಘಲ್ ಸೈನಿಕರ ಬಲವಿತ್ತು.
ಪ್ರಶ್ನೆ
೨: ತಾನಾಜಿ ಮತ್ತು ಮಾವಳಿ ವೀರರು ಸಿಂಹಗಡದ ಬುಡಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಬಂದರು?
ಉತ್ತರ: ಮಾಘ ಮಾಸದ
ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ಕಗ್ಗತ್ತಲ ನಡುರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ, ತಾನಾಜಿಯ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ೫೦೦ ಮಾವಳಿ ಸೈನಿಕರು ಯಾವುದೇ
ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಸಿಂಹಗಡದ ಬುಡಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಈಜುವ ಮೀನುಗಳಂತೆ, ಆಕಾಶದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಅತ್ಯಂತ
ರಹಸ್ಯವಾಗಿ, ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳು ಜಣಜಣ ಸದ್ದು ಮಾಡದಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಹತ್ತಿ ಕೋಟೆಯ
ಬುಡಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿದರು.
ಪ್ರಶ್ನೆ
೩: ತಾನಾಜಿ ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಹತ್ತಿದನು ಮತ್ತು ಮಾವಳಿ ವೀರರಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಉತ್ಸಾಹವಿತ್ತು?
ಉತ್ತರ: ತಾನಾಜಿಯು
ಕೋಟೆಯ ಕಡಿದಾದ ಗೋಡೆಯನ್ನು ನೂಲೇಣಿಯ (ಹಗ್ಗದ ಏಣಿ) ಸಹಾಯದಿಂದ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಹತ್ತಿದನು. ಮಾವಳಿ ವೀರರು
ಸೇನಾಪತಿಯ ಸಾಹಸವನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ವಿಜಯದ ಶುಭವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಲುಪಿಸುವ
ಮತ್ತು ಸ್ವರಾಜ್ಯದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ತೀವ್ರ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಹಾಗೂ ಉತ್ಸಾಹ ಅವರ ಮನದಲ್ಲಿ ಕುದಿಯುತ್ತಿತ್ತು.
ಪ್ರಶ್ನೆ
೪: ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತಾನಾಜಿ ತನ್ನ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಹೇಗೆ ಹುರಿದುಂಬಿಸಿದನು?
ಉತ್ತರ: ಯುದ್ಧ
ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ತಾನಾಜಿಯು ಸೈನಿಕರನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತಾ, "ನನ್ನ ನಂಬಿಕಸ್ಥ ಸೈನಿಕರೇ,
ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ಹೋರಾಡಿ ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದರೆ ವೀರಸ್ವರ್ಗ
ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಬದುಕಿದರೆ ಮಹಾರಾಜರ ಮನ್ನಣೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ತಾಯಿ ಭವಾನಿಯನ್ನು ಮನದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಿ
ವೈರಿ ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಮುಗಿಬೀಳಿ" ಎಂದು ಸಿಂಹಗರ್ಜನೆ ಮಾಡಿದನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ
೫: ತಾನಾಜಿ ವೀರಮರಣ ಹೊಂದಿದಾಗ ಸೂರ್ಯಾಜಿ ಸೈನಿಕರನ್ನು ತಡೆದ ಬಗೆ ಹೇಗೆ?
ಉತ್ತರ: ತಾನಾಜಿ
ಮರಣ ಹೊಂದಿದಾಗ ಹೆದರಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಾವಳಿ ಸೈನಿಕರನ್ನು ತಡೆದ ಸೂರ್ಯಾಜಿಯು, ತಾವು ಹತ್ತಿ ಬಂದಿದ್ದ
ಏಕೈಕ ಆಧಾರವಾದ ನೂಲೇಣಿಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು. "ನಿಮ್ಮ ತಂದೆಯಂತಿದ್ದ ಸೇನಾಪತಿಯ ಶವವನ್ನು
ನಾಯಿಗಳ ಪಾಲಾಗಿಸಿ ಓಡಿಹೋಗುವ ಹೇಡಿಗಳೇ, ಓಡಲು ದಾರಿಯಿಲ್ಲ! ಹೋರಾಡಿ ಬದುಕಿ ಇಲ್ಲವೇ ಮಡಿಯಿರಿ"
ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿ ಅವರಲ್ಲಿ ವೀರತ್ವವನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಿದನು.
೩.
ಐದು ಅಂಕಗಳ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳು
ಪ್ರಶ್ನೆ
೧: ಕವನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಸಿಂಹಗಡದ ಸುತ್ತಲಿನ ಭೀಕರ ಪರಿಸರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ?
ಉತ್ತರ: ಕವಿ ಕುವೆಂಪು
ಅವರು ಕವನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಗಡ ಕೋಟೆಯ ಸುತ್ತಲಿನ ಭಯಾನಕ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಕಲಾತ್ಮಕವಾಗಿ
ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದು ಮಾಘ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ಕಗ್ಗತ್ತಲ ನಡುರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯ. ಶೈಶಿರ ಕಾಲದ ಕೊರೆಯುವ
ಚಳಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದ್ದು, ಕುಳಿರ್ಗಾಳಿಯು ಸುಯ್ಯನೆ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ. ಇಡೀ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಭೂಮಿಯ
ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆ ಭದ್ರವಾದ ಕೋಟೆಯು ಒಂದು ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ. ಕೋಟೆಯ ಸುತ್ತಲಿನ
ದಟ್ಟವಾದ ಅರಣ್ಯವು ಭೋರ್ಗರೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಹತ್ತುವ ಹಾದಿಯು ಕಡಿದಾದದ್ದೂ
ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾದದ್ದೂ ಆಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಶಾಂತ ಹಾಗೂ ಭಯಾನಕ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಕವನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ
ಕವಿ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ
೨: ತಾನಾಜಿ ಮತ್ತು ಉದಯಭಾನುವಿನ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಭೀಕರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ.
ಉತ್ತರ: ಕವನದಲ್ಲಿ
ತಾನಾಜಿ ಮತ್ತು ಉದಯಭಾನುವಿನ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಯುದ್ಧವು ಸಿಡಿಲು ಮತ್ತು ಮಿಂಚುಗಳ ಘರ್ಷಣೆಯಂತೆ ಭೀಕರವಾಗಿತ್ತು.
ಇಬ್ಬರೂ ಸಮಬಲದ ವೀರರು, ಹಸಿದ ಹುಲಿಗಳಂತೆ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕಟು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾ ಕಾದಾಡಿದರು.
ಖಡ್ಗಗಳ ಝಳಪಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಗುರಾಣಿಗಳ ಘರ್ಜನೆ ದಶದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಳಗಿತು. ಉದಯಭಾನುವಿನ ಭೀಕರ
ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ತಾನಾಜಿಯ ಗುರಾಣಿಯು ಪುಡಿಪುಡಿಯಾಗಿ ಆತನ ಕೈ ಕತ್ತರಿಸಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಧೃತಿಗೆಡದ
ತಾನಾಜಿಯು ತನ್ನ ಎಡಗೈಯನ್ನೇ ಗುರಾಣಿಯನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಉದಯಭಾನುವಿನ ಎದೆಗೆ ಬಲವಾಗಿ
ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಉದಯಭಾನು ಕೂಡ ರೋಷದಿಂದ ತಾನಾಜಿಯ ಎದೆಗೆ ಚುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಇಬ್ಬರೂ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ
ವೀರಮರಣವನ್ನಪ್ಪುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ
೩: ಮಾವಳಿ ಸೈನಿಕರ ಹಿಂಜರಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆದು ಸೂರ್ಯಾಜಿ ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾದ ಬಗೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.
ಉತ್ತರ: ತಾನಾಜಿಯ
ಮರಣದಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡ ಮಾವಳಿ ಸೈನಿಕರು ರಣರಂಗದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಯತೊಡಗಿದಾಗ, ತಾನಾಜಿಯ ಸೋದರ ಸೂರ್ಯಾಜಿಯು
ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ತಾವು ಹತ್ತಿ ಬಂದಿದ್ದ ಏಕೈಕ ಆಧಾರವಾಗಿದ್ದ
ನೂಲೇಣಿಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿ, ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಪಲಾಯನ ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ.
"ನಿಮ್ಮ ತಂದೆಯಂತಿದ್ದ ಸೇನಾಪತಿಯ ದೇಹವನ್ನು ಶತ್ರುಗಳ ನಾಯಿಗಳ ಪಾಲಾಗಿಸಿ ಓಡಿಹೋಗುವ ಹೇಡಿಗಳೇ,
ಓಡಲು ದಾರಿಯಿಲ್ಲ! ಹೋರಾಡಿ ಗೆಲ್ಲಿರಿ ಇಲ್ಲವೇ ವೀರಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿರಿ" ಎಂದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಸೂರ್ಯಾಜಿಯ ಈ ಸಿಂಹವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಂಚಲನ ಮೂಡಿ, 'ಹರ ಹರ ಮಹಾದೇವ್' ಘೋಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ
ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಮುಗಿಬಿದ್ದು ಕೋಟೆಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ
೪: ಕೋಟೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದ ನಂತರ ಜಯದ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಕಂಡು ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದ ಬಗೆ ಹೇಗೆ?
ಉತ್ತರ: ಕೋಟೆಯು
ಮಾವಳಿಗಳ ವಶವಾದ ನಂತರ, ಸೂರ್ಯಾಜಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಿಜಯೋತ್ಸವದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಕೋಟೆಯ ದೇವಾಲಯದ ಗೋಪುರಕ್ಕೆ
ಬೆಂಕಿಯಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಜ್ವಾಲೆಯು ಆಕಾಶ ಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಯಗಡದಲ್ಲಿ ಕಾತರದಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ
ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ಆ ಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ಕಂಡು ತಾನಾಜಿಯು ಕೋಟೆಯನ್ನು ಜಯಿಸಿದನು ಎಂದು ಆನಂದಭರಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.
ಆದರೆ ಮರುದಿನ ಮುಂಜಾನೆ ಮಂಜು ಮುಸುಕಿದ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಬಂದ ದೂತರು ತಾನಾಜಿಯ ಮರಣದ ಕಠೋರ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು
ತಂದಾಗ ಶಿವಾಜಿಯ ಆನಂದವು ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಎಂದೂ ಕಣ್ಣೀರಿಡದ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ಅಳುತ್ತಾ
"ಸಿಂಹಗಡವು ಕೈಸೇರಿತು, ಆದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಸಿಂಹವೇ ಇಲ್ಲವಾಯಿತು" ಎಂದು ಹಲುಬುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ
೫: 'ತಾನಾಜಿ' ಕವನದ ಮೂಲಕ ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಸಾರುವ ದೇಶಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯ ಸಂದೇಶವೇನು?
ಉತ್ತರ: ಕುವೆಂಪು
ಅವರ 'ತಾನಾಜಿ' ಕವನವು ವೀರತ್ವ, ದೇಶಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಆದರ್ಶಗಳನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.
ತನ್ನ ದೇಶದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ದೊರೆ ಶಿವಾಜಿಯ ಕನಸನ್ನು ನನಸು ಮಾಡಲು ತಾನಾಜಿ ತೋರಿದ
ಬದ್ಧತೆ ಅನನ್ಯವಾದುದು. ಕಗ್ಗತ್ತಲ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕಡಿದಾದ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಹತ್ತುವ ಸಾಹಸ, ವೈರಿಯೆದುರು
ಹೋರಾಡುವಾಗ ಕೈ ಕತ್ತರಿಸಿದರೂ ಹಿಂಜರಿಯದ ವೀರಾವೇಶ ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸುವ ತತ್ಪರತೆಯನ್ನು
ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯಾಜಿಯ ಸಂದೇಶವು ಸಂಘಟಿತ ಹೋರಾಟ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಗೌರವಕ್ಕಾಗಿ ಸಾವಿಗೂ ಹೆದರದೆ
ಮುನ್ನುಗ್ಗುವ ಛಲವನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕವನವು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಲ್ಲೂ ನಾಡಿನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು
ಮೂಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ.
ಹತ್ತು ಅಂಕಗಳ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳು
ಪ್ರಶ್ನೆ
೧: ಸಿಂಹಗಡ ಕೋಟೆಯ ಮುತ್ತಿಗೆ, ಭೀಕರ ಯುದ್ಧದ ಸನ್ನಿವೇಶ ಮತ್ತು ತಾನಾಜಿಯ ಅಪ್ರತಿಮ ಶೌರ್ಯವನ್ನು
ಸವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ.
ಪ್ರಶ್ನೆ
೨: ಸೇನಾಪತಿ ತಾನಾಜಿಯ ಮರಣದ ನಂತರ ಸೂರ್ಯಾಜಿ ವಹಿಸಿದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ಮಾವಳಿ ಸೈನಿಕರ ಸಾಹಸಮಯ
ವಿಜಯೋತ್ಸವವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.
ಪ್ರಶ್ನೆ
೩: "ಸಿಂಹಗಡವು ಕೈಸೇರಿತು, ಆದರೆ ನನ್ನ ಸಿಂಹವೇ ಇಲ್ಲವಾಯಿತು!" - ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರ
ಈ ಉದ್ಗಾರದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಕವನದ ಕರುಣಾರಸದ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ.